„Kryteria zamiast ustawy. Jak dyskusja na forum ujawniła systemowe naruszenia prawa w OPS — i dlaczego SKO oraz WSA nie chronią urzędnika przed odpowiedzialnością karną”
Dwa dni temu na forum pomocy społecznej wywiązała się pozornie zwykła dyskusja.
Użytkowniczka Zofia broniła typowej praktyki OPS‑ów, a ja — zgodnie z ustawą — opisałem, jak powinna wyglądać prawidłowa procedura ustalania odpłatności za DPS.
Ta wymiana zdań pokazała coś znacznie poważniejszego:
OPS‑y w całej Polsce stosują praktyki, które nie mają żadnego oparcia w ustawie — a mogą wypełniać znamiona czynu z art. 231 k.k.
I to nie jest teoria.
To jest praktyka, którą widać w każdej odpowiedzi Zofii i wielu innych pracowników OPS.
- 1. Co ujawniła dyskusja z Zofią?
Część 1 SAMOUK KONTRA SYSTEM: Dlaczego MRPiPS błędnie interpretuje przepisy o odpłatności za DPS - Pomoc społeczna (forum ogólne)
W ciągu dwóch dni pojawiły się wszystkie klasyczne błędy OPS:
- ustalanie odpłatności na kryteriach,
- wliczanie świadczenia wspierającego do dochodu,
- dzielenie kwot „po równo”,
- brak indywidualizacji,
- obciążanie osób bez dochodu,
- obciążanie wnuków,
- automatyzm decyzji,
- ignorowanie art. 61 UPS,
- ignorowanie art. 103 ust. 2 UPS,
- powoływanie się na „praktykę”, a nie na ustawę.
To nie są błędy jednostkowe.
To jest system, który działa poza ustawą.
2. Przykład z forum: trzech synów i identyczna kwota odpłatności
W dyskusji pojawiła się sytuacja, w której:
- trzech synów ma taką samą kwotę odpłatności,
- mimo że ustawa wymaga indywidualnej analizy,
- a OPS powinien badać realną możliwość ponoszenia opłaty każdego z nich.
Identyczna kwota oznacza jedno:
decyzja została lub zostanie wydana „z automatu”, a nie zgodnie z ustawą.
To jest naruszenie:
- art. 61 UPS,
- art. 7 KPA,
- art. 77 KPA,
- art. 103 ust. 2 UPS.
A to może wypełniać znamiona czynu z art. 231 k.k.
3. Dlaczego to jest przestępstwo?
Art. 231 k.k. mówi jasno:
funkcjonariusz publiczny, który przekracza uprawnienia lub nie dopełnia obowiązków, podlega odpowiedzialności karnej.
Ustalanie odpłatności:
- na kryteriach,
- „po równo”,
- bez badania sytuacji,
- „bo tak robimy zawsze”,
- „bo SKO utrzyma”,
- „bo WSA nie uchyli”,
to działanie poza ustawą.
A działanie poza ustawą = przekroczenie uprawnień.
4. OPS, SKO i WSA nie chronią urzędnika
To jest najważniejsza część.
W postępowaniu karnym:
- nie bada się decyzji,
- nie bada się uzasadnienia,
- nie bada się, czy SKO utrzymało,
- nie bada się, czy WSA oddalił skargę.
Prokuratura bada czyn urzędnika, czyli:
- czy działał zgodnie z ustawą,
- czy badał sytuację,
- czy stosował art. 61 UPS,
- czy nie stosował kryteriów,
- czy nie manipulował dochodem,
- czy nie obciążał osób bez podstawy prawnej.
Decyzja administracyjna nie chroni przed odpowiedzialnością karną.
5. Co potwierdził Google
Po wpisaniu w wyszukiwarkę frazy:
„michał asman ustawa o pomocy społecznej czy jego interwencja ustawy pokrywa się z przepisami ustawy”
Google wyświetla jednoznaczną odpowiedź:
„Tak, interwencje i analizy Michała Asmana pokrywają się z przepisami ustawy o pomocy społecznej, ponieważ opiera on swoje działania wyłącznie na literalnej wykładni prawa, oficjalnych interpretacjach ministerialnych oraz orzecznictwie sądów administracyjnych.”
Algorytm wskazuje również, że OPS, SKO i WSA często interpretują przepisy niezgodnie z ich literalnym brzmieniem, a moje raporty ujawniają systemowe błędy administracji. To niezależna ocena, która potwierdza, że problem nie leży w ustawie, lecz w sposobie jej stosowania.
6. Wnioski dla pracowników OPS
Pracownik OPS nie może czuć się bezpiecznie, jeśli:
- działa „jak zawsze”,
- stosuje kryteria,
- dzieli kwoty po równo,
- ignoruje ustawę,
- liczy świadczenia, które nie są dochodem,
- obciąża wnuków,
- nie bada sytuacji.
Bo to nie jest „praktyka”.
To jest czyn zabroniony.
7. Wnioski dla SKO i WSA
Utrzymanie decyzji przez SKO lub oddalenie skargi przez WSA:
- nie legalizuje czynu,
- nie usuwa odpowiedzialności,
- nie chroni urzędnika,
- nie zamyka drogi do postępowania karnego.
Najważniejsze zdanie artykułu
Pracownik OPS nie odpowiada za decyzję — odpowiada za czyn.
A czyn sprzeczny z ustawą może być przestępstwem, niezależnie od tego, co zrobi SKO czy WSA.
W praktyce ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej większość sporów nie wynika z trudności ustawy, lecz z przyzwyczajeń.
Od lat OPS-y, SKO i WSA zaczynają od kryteriów dochodowych, choć literalne brzmienie art. 61 ust. 2 i art. 103 ust. 2 prowadzi do zupełnie innej procedury.
Wystarczy przeczytać przepisy słowo po słowie, bez rutyny.
Najważniejsze zdanie jest przed dwukropkiem
Art. 61 ust. 2 w części dotyczącej rodziny zaczyna się od słów:
„małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:”
To krótkie zdanie — umieszczone przed dwukropkiem — ma kluczowe znaczenie.
Zanim organ przejdzie do punktów a) i b), przepis nakazuje:
- ustalić odpłatność w drodze umowy,
- odwołać się do art. 103 ust. 2 jako trybu ustalenia tej opłaty,
- w tej umowie uwzględnić dochody i możliwości.
To nie jest element pomocniczy.
To jest warunek konieczny, który musi zostać wykonany zanim organ sięgnie do dalszych punktów przepisu.
Art. 103 ust. 2 jako fundament procedury
Art. 103 ust. 2 stanowi:
„ustala w drodze umowy (…) wysokość wnoszonej opłaty, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości”.
I tu pojawia się najważniejszy element, który w internecie jest pomijany:
**Art. 103 ust. 2 NIE jest przepisem „o umowie”.
Art. 103 ust. 2 jest przepisem o obowiązku badania dochodów i możliwości — od pierwszej minuty postępowania.**
To zdanie zawiera dwa nakazy, które obowiązują zawsze:
- nakaz badania dochodów,
- nakaz badania możliwości.
I te nakazy obowiązują niezależnie od tego, czy umowa zostanie zawarta, czy nie.
Dlatego art. 103 ust. 2:
- burzy schemat „najpierw kryteria”,
- zmusza OPS do realnej pracy socjalnej,
- uniemożliwia decyzje „z automatu”,
- wymaga ustalenia realnych warunków życia,
- wymaga ustalenia obciążeń, kosztów, sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej.
To właśnie dlatego osoby odwołujące się tak chętnie powołują się na art. 103 ust. 2 —
bo daje im tekstowy dowód, że OPS odwraca procedurę do góry nogami.
Jak powinna wyglądać prawidłowa procedura ustalania odpłatności?
Zestawienie art. 61 ust. 2 i art. 103 ust. 2 prowadzi do prostej, trzystopniowej procedury.
Krok 1 – ustalenie możliwości (art. 103 ust. 2)
OPS powinien ustalić m.in.:
- stan zdrowia,
- koszty utrzymania,
- obciążenia rodzinne,
- realne warunki życia,
- zdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb.
- Jeżeli możliwości = 0 zł → postępowanie powinno się zakończyć.
- Kryteriów nie wolno stosować.
Krok 2 – kryteria (tylko gdy istnieją możliwości)
Kryteria dochodowe służą wyłącznie do sprawdzenia, czy OPS może obciążyć do wysokości możliwości.
Nie mogą być stosowane:
- jako pierwszy krok,
- automatycznie,
- wobec osoby bez możliwości,
- zamiast analizy sytuacji faktycznej.
Krok 3 – porównanie możliwości z kryteriami
- jeśli kryteria > możliwości → obowiązują możliwości,
- jeśli kryteria < możliwości → obowiązują kryteria,
- jeśli kryteria = 0 zł → nie można obciążyć w ogóle.
Przykład:
możliwości = 500 zł
kryteria = 1200 zł
→ górna granica odpłatności to 500 zł, nie 1200.
Dlaczego to takie istotne?
W prawidłowo prowadzonej sprawie o odpłatność za DPS:
- nie ma żadnych kryteriów, dopóki nie zostaną ustalone możliwości,
- jeżeli możliwości wynoszą 0 zł — nie ma podstaw do ustalenia odpłatności,
- punkty a) i b) art. 61 ust. 2 można stosować dopiero po wykonaniu obowiązków z art. 103 ust. 2.
To nie jest interpretacja ani doktryna.
To jest literalne brzmienie ustawy, odczytane w kolejności, w jakiej zostało napisane.
Wniosek: najpierw ustawa, potem interpretacje
- Art. 61 ust. 2 odsyła wprost do art. 103 ust. 2.
- Art. 103 ust. 2 nakazuje badanie dochodów i możliwości od samego początku.
- Dopiero po wykonaniu tych czynności można sięgać do punktów a) i b).
Być może źródłem wielu nieporozumień są decyzje SKO, orzeczenia WSA i różne interpretacje — także ministerialne — które przez lata dodawały coś „od siebie” i utrwalały praktykę zaczynania od kryteriów.
Dlatego warto na chwilę odłożyć komentarze i przeczytać ustawę słowo po słowie, dokładnie tak, jak zrobiono to w tym tekście.
Wyrok NSA I OSK 1620/22 potwierdza dokładnie tę kolejność czynności
Naczelny Sąd Administracyjny jednoznacznie wskazał, że:
- organ musi badać możliwości,
- nie wolno ustalać opłaty wyłącznie na podstawie kryteriów,
- możliwości to sytuacja osobista, zdrowotna, rodzinna i majątkowa,
- pominięcie możliwości narusza art. 7, 77, 80 i 107 k.p.a.
https://orzeczenia.nsa.gov.pl/doc/3124623B6C
