Prośbą o podjęcie pilnych działań w sprawie systemowych nieprawidłowości w ustalaniu odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej.

Raport został skierowany do:

• Prezesa Rady Ministrów,

• Marszałka Sejmu,

• Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej,

• Komisji Polityki Społecznej i Rodziny,

• Rzecznika Praw Obywatelskich,

• Najwyższej Izby Kontroli,

• mediów ogólnopolskich.

 

                                                                                                              

 

  

 

 

 

Szanowne Panie, Szanowni Panowie

 

 

zwracam się z uprzejmą prośbą o podjęcie pilnych działań w sprawie systemowych nieprawidłowości w ustalaniu odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej. W załączeniu przekazuję raport przedstawiający mechanizmy nadużyć występujące na poziomie OPS, Samorządowych Kolegiów Odwoławczych oraz sądów administracyjnych.

 

Raport wskazuje, że obecne przepisy ustawy o pomocy społecznej – w szczególności art. 5, 61, 64 i 103 ust. 2 – są nieprecyzyjne i umożliwiają dowolność interpretacyjną, prowadząc do obciążania rodzin ponad możliwości oraz naruszeń zasad państwa prawa. Dokument zawiera również konkretne propozycje zmian legislacyjnych.

 

Zwracam się z prośbą o objęcie sprawy nadzorem Prezesa Rady Ministrów oraz o skierowanie raportu do właściwych resortów i komisji sejmowych.

 

 

Z wyrazami szacunku Michał Asman

 

 

 

 

ROZDZIAŁ 1

Wprowadzenie i cel raportu

System ustalania odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej w Polsce funkcjonuje w oparciu o ustawę o pomocy społecznej oraz szereg przepisów wykonawczych. W praktyce jednak sposób stosowania tych przepisów przez organy administracji – w szczególności ośrodki pomocy społecznej (OPS), samorządowe kolegia odwoławcze (SKO) oraz wojewódzkie sądy administracyjne (WSA) – prowadzi do poważnych naruszeń prawa, błędów systemowych i obciążeń nakładanych na obywateli ponad ich realne możliwości.

Celem niniejszego raportu jest:

• ujawnienie systemowych nieprawidłowości w sposobie ustalania odpłatności za pobyt w DPS,
• wykazanie naruszeń prawa materialnego i procesowego,
• pokazanie, w jaki sposób organy administracji ignorują kluczowe przepisy, takie jak art. 5 i art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej,
• opisanie mechanizmów, które prowadzą do błędnych decyzji,
• przedstawienie skutków dla obywateli, w tym osób mieszkających poza terytorium RP,
• zaproponowanie zmian legislacyjnych, które mogą usunąć obecne luki i nadużycia.

Raport nie jest opisem jednostkowej sprawy.
To analiza mechanizmu, który dotyka tysięcy obywateli – zarówno mieszkających w Polsce, jak i poza jej granicami. W każdym przypadku, gdy OPS stosuje polskie kryteria dochodowe bez uwzględnienia realnych kosztów życia osoby zobowiązanej, dochodzi do naruszenia prawa i wypaczenia celu ustawy.

Ustawa o pomocy społecznej została stworzona po to, aby chronić osoby i rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji, a nie po to, aby obciążać ich ponad możliwości. Tymczasem praktyka wielu OPS-ów polega na automatycznym stosowaniu polskich kryteriów dochodowych, bez analizy sytuacji faktycznej, bez uwzględnienia kosztów życia, bez rzetelnego wywiadu środowiskowego i bez indywidualizacji decyzji.

W efekcie:

• decyzje są wydawane z automatu,
• organy ignorują obowiązek badania możliwości osoby zobowiązanej,
• wywiady środowiskowe są przeprowadzane pozornie, często telefonicznie,
• koszty życia w kraju zamieszkania są zbierane, ale nie uwzględniane,
• art. 103 ust. 2 jest trwale naruszany,
• art. 5 jest błędnie interpretowany lub pomijany,
• SKO i WSA powielają błędy OPS, zamiast je korygować.

 

 

Raport ma na celu:

• pokazać, jak działa ten system,
• dlaczego prowadzi do nadużyć,
• jakie przepisy są łamane,
• jakie zmiany są konieczne,
• jak chronić obywateli przed błędnymi decyzjami OPS.

To dokument ekspercki, przygotowany w sposób neutralny, merytoryczny i oparty na analizie prawa.
Jego celem jest naprawa systemu, a nie krytyka pojedynczych urzędników.

ROZDZIAŁ 2

Podstawy prawne i ich błędna interpretacja przez organy administracji**

System ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej opiera się na kilku kluczowych przepisach ustawy o pomocy społecznej oraz kodeksu postępowania administracyjnego. W teorii przepisy te tworzą spójny mechanizm, który ma chronić obywateli przed nadmiernym obciążeniem finansowym. W praktyce jednak organy administracji stosują je w sposób uproszczony, automatyczny i sprzeczny z ich celem.

Poniżej przedstawiono najważniejsze przepisy oraz sposób, w jaki są one błędnie interpretowane przez OPS, SKO i sądy administracyjne.

2.1. Art. 5 ustawy o pomocy społecznej – przepis ignorowany

Art. 5 ust. 1 określa, komu przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej:

„Prawo do świadczeń z pomocy społecznej (…) przysługuje osobom posiadającym obywatelstwo polskie mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.”

To przepis fundamentalny, ponieważ określa zakres podmiotowy ustawy – czyli komu w ogóle można stosować przepisy o pomocy społecznej.

W praktyce oznacza to:

• ustawa dotyczy obywateli polskich,
• którzy mieszkają na terytorium RP,
• i przebywają na terytorium RP.

To są warunki łączne.

Błąd OPS: stosowanie ustawy wobec osób mieszkających poza RP

OPS-y rutynowo stosują polskie kryteria dochodowe wobec obywateli polskich mieszkających poza terytorium RP, mimo że:

• nie spełniają oni warunku zamieszkania w Polsce,
• nie spełniają warunku przebywania w Polsce,
• ich sytuacja ekonomiczna jest określona przez koszty życia w kraju zamieszkania.

W efekcie OPS stosuje ustawę poza zakresem jej obowiązywania, co jest działaniem bez podstawy prawnej.

2.2. Art. 103 ust. 2 – obowiązek badania możliwości osoby zobowiązanej

Art. 103 ust. 2 stanowi:

„Wysokość odpłatności ustala się z uwzględnieniem możliwości osoby zobowiązanej.”

To przepis, który nakazuje organowi:

• badać indywidualną sytuację,
• uwzględniać koszty życia,
• uwzględniać zobowiązania,
• uwzględniać lokalne ceny,
• uwzględniać realną siłę nabywczą,
• uwzględniać miejsce zamieszkania,
• uwzględniać faktyczne możliwości finansowe.

Błąd OPS: automatyczne stosowanie polskich kryteriów

OPS-y:

• zbierają dane o kosztach życia,
• ale ich nie uwzględniają,
• wydają decyzje „z automatu”,
• stosują polskie kryteria dochodowe,
• ignorują realne możliwości osoby zobowiązanej.

To jest bezpośrednie naruszenie art. 103 ust. 2.

2.3. Art. 7, 77 i 80 KPA – zasady postępowania administracyjnego

Te przepisy nakładają na organ obowiązek:

• działania zgodnie z prawem (art. 7),
• dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 77),
• oceny całego materiału dowodowego (art. 80).

Błąd OPS: pozorne postępowanie dowodowe

W praktyce OPS:

• przeprowadza wywiad środowiskowy telefonicznie,
• nie zleca wywiadu placówce dyplomatycznej,
• zbiera koszty życia,
• ale ich nie analizuje,
• nie odnosi się do nich w uzasadnieniu,
• wydaje decyzję według polskich kryteriów,
• ignoruje dowody, które sam zebrał.

To jest naruszenie wszystkich trzech przepisów KPA.

2.4. § 7 rozporządzenia o wywiadzie środowiskowym – obowiązek wywiadu za granicą

Rozporządzenie nakazuje, aby w przypadku osoby mieszkającej poza RP:

• wywiad środowiskowy przeprowadziła najbliższa polska placówka dyplomatyczna (ambasada lub konsulat).

Błąd OPS: wywiad telefoniczny zamiast dyplomatycznego

OPS-y:

• nie zlecają wywiadu ambasadzie,
• przeprowadzają wywiad telefonicznie,
• co jest niezgodne z prawem,
• a następnie wydają decyzję na podstawie niepełnych danych.

2.5. Podsumowanie rozdziału

Wszystkie wymienione przepisy są:

• jasne,
• jednoznaczne,
• obowiązujące,
• kluczowe dla prawidłowego ustalenia odpłatności.

Jednak OPS, SKO i WSA:

• ignorują art. 5,
• naruszają art. 103 ust. 2,
• łamią zasady KPA,
• nie przeprowadzają prawidłowego wywiadu,
• stosują automatyzm zamiast indywidualizacji,
• wydają decyzje niezgodne z prawem.

To nie są błędy jednostkowe.
To mechanizm systemowy, który wymaga ujawnienia i naprawy.

ROZDZIAŁ 3

Art. 5 ustawy o pomocy społecznej – kluczowa luka i jej skutki systemowe**

Art. 5 ustawy o pomocy społecznej jest jednym z najważniejszych przepisów całej ustawy, ponieważ określa kto w ogóle podlega jej regulacjom. Mimo to jest to przepis najczęściej ignorowany przez OPS, SKO i sądy administracyjne. Jego pomijanie prowadzi do błędnych decyzji, naruszeń prawa i obciążeń nakładanych na obywateli ponad ich realne możliwości.

3.1. Treść przepisu i jego znaczenie

Art. 5 ust. 1 stanowi:

„Prawo do świadczeń z pomocy społecznej (…) przysługuje osobom posiadającym obywatelstwo polskie mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.”

To przepis zakresowy, który określa:

• komu przysługuje prawo do świadczeń,
• kogo dotyczą kryteria dochodowe,
• kogo obejmuje obowiązek ustalania odpłatności,
• kogo można obciążyć kosztami DPS.

Warunki są łączne, a więc muszą być spełnione jednocześnie:

1. obywatelstwo polskie,
2. miejsce zamieszkania na terytorium RP,
3. faktyczne przebywanie na terytorium RP.

Jeżeli którykolwiek z tych warunków nie jest spełniony, ustawa nie może być stosowana automatycznie, a organ ma obowiązek:

• ustalić stan faktyczny,
• ustalić miejsce zamieszkania,
• ustalić realne koszty życia,
• ustalić realne możliwości finansowe.

3.2. Błędna praktyka OPS – stosowanie ustawy poza zakresem

OPS-y rutynowo stosują ustawę o pomocy społecznej wobec obywateli polskich, którzy:

• mieszkają poza terytorium RP,
• pracują poza terytorium RP,
• ponoszą koszty życia w innym państwie,
• nie spełniają warunku zamieszkania w Polsce.

W praktyce wygląda to tak:

• OPS traktuje osobę mieszkającą za granicą tak, jakby mieszkała w Polsce,
• stosuje polskie kryteria dochodowe,
• ignoruje koszty życia w kraju zamieszkania,
• ignoruje różnice w sile nabywczej walut,
• ignoruje realne obciążenia finansowe,
• wydaje decyzję według polskich progów socjalnych.

To jest działanie bez podstawy prawnej, ponieważ organ stosuje ustawę do osoby, która nie spełnia warunków art. 5.

3.3. Skutek: fałszywa ocena możliwości finansowych

Jeżeli obywatel polski mieszka i pracuje za granicą, to:

• jego koszty życia są określone przez realia kraju zamieszkania,
• jego siła nabywcza zależy od lokalnych cen,
• jego możliwości finansowe nie mają nic wspólnego z polskimi progami socjalnymi.

OPS, stosując polskie kryteria dochodowe wobec osoby mieszkającej poza RP:

• zawyża jej dochód,
• zaniża jej koszty,
• fałszuje ocenę możliwości,
• narusza art. 103 ust. 2,
• narusza art. 7, 77 i 80 KPA,
• wydaje decyzję sprzeczną z prawem.

3.4. Art. 5 jako źródło luki systemowej

Przepis jest jasny, ale:

• nie określa, jak badać miejsce zamieszkania,
• nie określa, jak uwzględniać koszty życia za granicą,
• nie określa, jak przeliczać dochód z walut obcych,
• nie określa, jak stosować kryteria dochodowe wobec osób mieszkających poza RP.

W efekcie OPS-y:

• stosują ustawę automatycznie,
• ignorują realia życia poza Polską,
• nie przeprowadzają rzetelnego wywiadu,
• nie badają miejsca zamieszkania,
• nie badają kosztów życia,
• nie badają realnych możliwości.

To tworzy lukę systemową, która prowadzi do nadużyć.

3.5. Skutki pomijania art. 5

Ignorowanie art. 5 prowadzi do:

• obciążania obywateli ponad możliwości,
• stosowania polskich kryteriów wobec osób mieszkających poza RP,
• błędnych decyzji OPS,
• błędnych decyzji SKO,
• błędnych wyroków WSA,
• naruszenia zasady państwa prawa,
• naruszenia zasady indywidualizacji,
• naruszenia zasady proporcjonalności.

W praktyce oznacza to, że obywatel polski mieszkający poza RP jest traktowany tak, jakby mieszkał w Polsce, mimo że jego sytuacja ekonomiczna jest zupełnie inna.

3.6. Wniosek

Art. 5 ustawy o pomocy społecznej jest przepisem fundamentalnym, ale w praktyce:

• jest ignorowany,
• jest pomijany,
• nie jest analizowany,
• nie jest stosowany zgodnie z celem,
• nie chroni obywateli przed nadużyciami.

Dlatego konieczne jest:

• doprecyzowanie przepisu,
• określenie zasad stosowania wobec osób mieszkających poza RP,
• wprowadzenie obowiązku uwzględniania kosztów życia w kraju zamieszkania,
• wprowadzenie obowiązku wywiadu przez ambasadę/konsulat,
• wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO.

ROZDZIAŁ 4

Art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej – obowiązek badania realnych możliwości osoby zobowiązanej

Art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej jest jednym z najważniejszych przepisów dotyczących ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. To właśnie ten przepis nakłada na organ obowiązek indywidualnej, rzetelnej i opartej na faktach oceny sytuacji osoby zobowiązanej. W praktyce jednak jest to przepis najczęściej naruszany przez OPS, SKO i sądy administracyjne.

4.1. Treść przepisu i jego znaczenie

Art. 103 ust. 2 brzmi:

„Wysokość odpłatności ustala się z uwzględnieniem możliwości osoby zobowiązanej.”

To jedno zdanie tworzy obowiązek prawny, który obejmuje:

• analizę dochodu,
• analizę kosztów życia,
• analizę zobowiązań,
• analizę sytuacji rodzinnej,
• analizę miejsca zamieszkania,
• analizę lokalnych cen i siły nabywczej,
• analizę realnych możliwości finansowych.

Przepis ten nie pozwala organowi na:

• automatyczne stosowanie polskich kryteriów dochodowych,
• pomijanie kosztów życia,
• ignorowanie sytuacji faktycznej,
• stosowanie sztywnych tabel,
• wydawanie decyzji „z automatu”.

To przepis, który wymaga indywidualizacji, a nie automatyzmu.

4.2. Co oznacza „możliwość osoby zobowiązanej”?

W świetle prawa i orzecznictwa „możliwość” oznacza:

• dochód realny, a nie teoretyczny,
• koszty życia, a nie średnie statystyczne,
• siłę nabywczą dochodu, a nie nominalną kwotę,
• lokalne ceny, a nie polskie progi socjalne,
• zobowiązania finansowe,
• koszty utrzymania rodziny,
• miejsce zamieszkania,
• warunki ekonomiczne kraju, w którym osoba żyje.

Jeżeli obywatel polski mieszka za granicą, to jego możliwości finansowe są określone przez:

• ceny w kraju zamieszkania,
• koszty utrzymania w tym kraju,
• lokalne podatki,
• koszty transportu, żywności, mieszkania, energii, ubezpieczeń,
• siłę nabywczą waluty, w której zarabia.

OPS ma obowiązek to wszystko uwzględnić.

4.3. Błąd OPS: pozorne badanie możliwości

W praktyce OPS-y:

• przeprowadzają wywiad środowiskowy telefonicznie,
• zbierają koszty życia,
• zapisują je w dokumentacji,
• ale nie uwzględniają ich w decyzji,
• wydają decyzję według polskich kryteriów,
• traktują osobę mieszkającą za granicą jak osobę mieszkającą w Polsce.

To jest pozorne postępowanie dowodowe.

Organ:

• zbiera dane,
• ale ich nie analizuje,
• nie odnosi się do nich w uzasadnieniu,
• nie wyciąga z nich wniosków,
• nie stosuje art. 103 ust. 2.

To narusza:

• art. 103 ust. 2 ustawy,
• art. 7 KPA (działanie zgodnie z prawem),
• art. 77 KPA (obowiązek wyjaśnienia sprawy),
• art. 80 KPA (ocena dowodów).

4.4. Przykład naruszenia – sytuacja opisana w raporcie

W analizowanej sprawie OPS:

• przeprowadził wywiad środowiskowy telefonicznie,
• uzyskał pełne informacje o kosztach życia za granicą,
• znał realne obciążenia finansowe,
• znał lokalne ceny i koszty utrzymania,
• miał wszystkie dane potrzebne do oceny możliwości.

A jednak:

➡ wydał decyzję według polskich kryteriów dochodowych,
➡ tak jak wobec osoby mieszkającej w Polsce,
➡ ignorując koszty życia w kraju zamieszkania,
➡ ignorując siłę nabywczą waluty,
➡ ignorując realne możliwości finansowe.

To jest bezpośrednie naruszenie art. 103 ust. 2.

4.5. Skutek naruszenia art. 103 ust. 2

Ignorowanie obowiązku badania możliwości prowadzi do:

• obciążania obywateli ponad ich realne możliwości,
• decyzji sprzecznych z prawem,
• decyzji opartych na błędnych ustaleniach faktycznych,
• naruszenia zasady proporcjonalności,
• naruszenia zasady indywidualizacji,
• naruszenia zasady zaufania do państwa,
• naruszenia zasady praworządności.

W praktyce oznacza to, że obywatel polski mieszkający za granicą jest traktowany tak, jakby mieszkał w Polsce, mimo że jego sytuacja ekonomiczna jest zupełnie inna.

4.6. Wniosek

Art. 103 ust. 2 jest przepisem, który powinien chronić obywateli przed nadmiernym obciążeniem finansowym.
W praktyce jednak:

• jest ignorowany,
• jest pomijany,
• nie jest stosowany zgodnie z celem,
• nie jest analizowany przez OPS, SKO ani WSA.

Dlatego konieczne jest:

• wzmocnienie kontroli nad OPS,
• doprecyzowanie przepisów,
• wprowadzenie obowiązku uwzględniania kosztów życia w kraju zamieszkania,
• wprowadzenie obowiązku rzetelnego wywiadu środowiskowego,
• wprowadzenie sankcji za pozorne postępowanie dowodowe.

ROZDZIAŁ 5

Wywiad środowiskowy za granicą – obowiązki organu i naruszenia prawa**

Wywiad środowiskowy jest jednym z najważniejszych elementów postępowania w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. To właśnie na podstawie wywiadu organ ustala rzeczywistą sytuację życiową, finansową i rodzinną osoby zobowiązanej. Jeżeli wywiad jest przeprowadzony nieprawidłowo, całe postępowanie staje się wadliwe, a decyzja – sprzeczna z prawem.

W przypadku obywateli polskich mieszkających poza terytorium RP obowiązują szczególne zasady, które OPS ma obowiązek stosować. Niestety w praktyce są one nagminnie ignorowane.

5.1. Podstawa prawna – kto przeprowadza wywiad za granicą

Zgodnie z:

• § 7 ust. 1 rozporządzenia w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego,
• art. 107 ustawy o pomocy społecznej,
• praktyką Ministerstwa Spraw Zagranicznych,

jeżeli osoba, której dotyczy postępowanie:

• mieszka za granicą,
• przebywa za granicą,
• pracuje za granicą,

to wywiad środowiskowy nie może być przeprowadzony przez OPS w Polsce.

W takim przypadku:

Wywiad środowiskowy musi przeprowadzić najbliższa polska placówka dyplomatyczna – ambasada lub konsulat.

To nie jest uznaniowe.
To jest obowiązek prawny.

5.2. Dlaczego OPS nie może przeprowadzić wywiadu w Polsce

Wywiad środowiskowy ma na celu ustalenie:

• realnych kosztów życia,
• warunków mieszkaniowych,
• lokalnych cen,
• sytuacji rodzinnej,
• zobowiązań finansowych,
• siły nabywczej dochodu,
• faktycznych możliwości osoby zobowiązanej.

Jeżeli obywatel polski mieszka za granicą, OPS w Polsce:

• nie ma dostępu do lokalnych danych,
• nie zna realiów ekonomicznych kraju zamieszkania,
• nie może ocenić kosztów życia,
• nie może zweryfikować sytuacji mieszkaniowej,
• nie może ustalić faktycznych możliwości finansowych.

Dlatego ustawodawca przewidział mechanizm:

Wywiad przeprowadza pracownik Ambasady lub Konsulatu, który ma możliwość oceny sytuacji w miejscu zamieszkania.

5.3. Błąd OPS: wywiad telefoniczny zamiast dyplomatycznego

W analizowanej sprawie OPS:

• przeprowadził wywiad środowiskowy telefonicznie,
• nie zlecił wywiadu ambasadzie,
• nie przeprowadził wizji lokalnej,
• nie zweryfikował warunków życia,
• nie ustalił realnych kosztów utrzymania,
• nie spełnił wymogów rozporządzenia.

Wywiad telefoniczny:

• nie jest wywiadem środowiskowym,
• nie spełnia wymogów formalnych,
• nie pozwala ustalić stanu faktycznego,
• jest sprzeczny z prawem.

To naruszenie:

• § 7 rozporządzenia o wywiadzie,
• art. 7 KPA,
• art. 77 KPA,
• art. 80 KPA.

5.4. OPS miał wszystkie dane – ale ich nie uwzględnił

W trakcie rozmowy telefonicznej OPS:

• uzyskał pełne informacje o kosztach życia za granicą,
• znał wysokość czynszu, opłat, transportu, żywności, energii, ubezpieczeń,
• znał realne obciążenia finansowe,
• znał lokalne ceny,
• znał sytuację mieszkaniową i rodzinną.

A jednak:

➡ wydał decyzję według polskich kryteriów,
➡ tak jak wobec osoby mieszkającej w Polsce,
➡ ignorując koszty życia w kraju zamieszkania,
➡ ignorując siłę nabywczą waluty,
➡ ignorując realne możliwości finansowe.

To jest bezpośrednie naruszenie art. 103 ust. 2, który nakazuje uwzględnić możliwości osoby zobowiązanej.

5.5. Skutki nieprawidłowego wywiadu

Nieprawidłowy wywiad środowiskowy prowadzi do:

• błędnych ustaleń faktycznych,
• błędnej oceny możliwości finansowych,
• naruszenia art. 103 ust. 2,
• naruszenia zasad KPA,
• decyzji sprzecznych z prawem,
• obciążenia obywatela ponad możliwości,
• wypaczenia celu ustawy o pomocy społecznej.

W praktyce oznacza to, że organ:

• nie ustalił stanu faktycznego,
• nie przeprowadził prawidłowego postępowania dowodowego,
• nie miał podstaw do wydania decyzji,
• wydał decyzję wadliwą i niezgodną z prawem.

5.6. Wniosek

Wywiad środowiskowy przeprowadzony telefonicznie, bez udziału placówki dyplomatycznej, jest:

• niezgodny z prawem,
• nieważny jako dowód,
• niewystarczający do ustalenia stanu faktycznego,
• sprzeczny z rozporządzeniem,
• sprzeczny z KPA,
• sprzeczny z art. 103 ust. 2.

Organ, który wydaje decyzję na podstawie takiego wywiadu, działa:

• bez podstawy prawnej,
• z naruszeniem prawa materialnego,
• z naruszeniem prawa procesowego,
• z naruszeniem zasad państwa prawa.

ROZDZIAŁ 6

Błędy OPS: wywiad telefoniczny, ignorowanie kosztów życia i automatyczne stosowanie polskich kryteriów**

Ten rozdział opisuje najbardziej charakterystyczny i najczęściej powtarzający się błąd OPS, który prowadzi do decyzji sprzecznych z prawem:
organ pozornie zbiera dane o sytuacji osoby mieszkającej za granicą, ale następnie całkowicie je ignoruje i wydaje decyzję według polskich kryteriów dochodowych, tak jak wobec osoby mieszkającej w Polsce.

To narusza zarówno przepisy ustawy o pomocy społecznej, jak i podstawowe zasady postępowania administracyjnego.

6.1. Wywiad środowiskowy przeprowadzony telefonicznie – działanie sprzeczne z prawem

W analizowanej sprawie OPS:

• przeprowadził wywiad środowiskowy telefonicznie,
• nie zlecił wywiadu ambasadzie lub konsulatowi,
• nie zweryfikował warunków życia w miejscu zamieszkania,
• nie przeprowadził wizji lokalnej,
• nie ustalił realnych kosztów życia w sposób wymagany przepisami.

Wywiad telefoniczny:

• nie spełnia wymogów formalnych,
• nie jest wywiadem środowiskowym w rozumieniu rozporządzenia,
• nie pozwala ustalić stanu faktycznego,
• nie może stanowić podstawy do wydania decyzji.

Organ naruszył:

• § 7 rozporządzenia o wywiadzie środowiskowym,
• art. 7 KPA (działanie zgodnie z prawem),
• art. 77 KPA (obowiązek wyjaśnienia sprawy),
• art. 80 KPA (ocena dowodów).

6.2. OPS zebrał wszystkie koszty życia – ale ich nie uwzględnił

Podczas rozmowy telefonicznej OPS uzyskał:

• pełne informacje o kosztach życia za granicą,
• wysokość czynszu i opłat,
• koszty transportu, żywności, energii, ubezpieczeń,
• informacje o lokalnych cenach,
• informacje o sytuacji rodzinnej i mieszkaniowej.

Organ miał więc kompletny materiał dowodowy, który pozwalał ustalić realne możliwości finansowe.

Jednak:

➡ żaden z tych kosztów nie został uwzględniony w decyzji,
➡ nie pojawiły się w uzasadnieniu,
➡ nie zostały przeanalizowane,
➡ nie miały wpływu na ustalenie odpłatności.

To klasyczny przykład pozornego postępowania dowodowego.

6.3. Automatyczne stosowanie polskich kryteriów dochodowych

OPS wydał decyzję:

• tak jak wobec osoby mieszkającej w Polsce,
• stosując polskie kryteria dochodowe,
• ignorując koszty życia w kraju zamieszkania,
• ignorując siłę nabywczą waluty,
• ignorując realne możliwości finansowe.

To jest bezpośrednie naruszenie art. 103 ust. 2, który nakazuje:

„Uwzględnić możliwości osoby zobowiązanej.”

Możliwości osoby mieszkającej za granicą są określone przez:

• koszty życia w kraju zamieszkania,
• lokalne ceny,
• realną siłę nabywczą,
• obciążenia finansowe,
• warunki ekonomiczne danego państwa.

OPS nie może stosować polskich kryteriów wobec osoby, która nie żyje w polskich realiach ekonomicznych.

6.4. Naruszenie zasady indywidualizacji i proporcjonalności

Ustawa o pomocy społecznej opiera się na zasadzie:

• indywidualnego podejścia,
• badania konkretnej sytuacji,
• ustalania realnych możliwości,
• proporcjonalności obciążenia.

OPS, stosując automatyzm, naruszył:

• zasadę indywidualizacji,
• zasadę proporcjonalności,
• zasadę zaufania do państwa,
• zasadę praworządności.

Decyzja wydana „z automatu” jest sprzeczna z celem ustawy.

6.5. Skutek: decyzja sprzeczna z prawem

Decyzja OPS jest wadliwa, ponieważ:

• została wydana na podstawie nieprawidłowego wywiadu,
• nie uwzględnia zebranego materiału dowodowego,
• ignoruje koszty życia w kraju zamieszkania,
• stosuje polskie kryteria dochodowe bez podstawy prawnej,
• narusza art. 103 ust. 2,
• narusza art. 7, 77 i 80 KPA,
• jest sprzeczna z zasadą państwa prawa.

W praktyce oznacza to, że:

➡ organ nie ustalił stanu faktycznego,
➡ organ nie zbadał możliwości osoby zobowiązanej,
➡ organ wydał decyzję bez podstawy prawnej,
➡ decyzja powinna zostać uchylona lub wznowiona.

6.6. Wniosek

Wywiad środowiskowy przeprowadzony telefonicznie, a następnie całkowite pominięcie kosztów życia w kraju zamieszkania, prowadzi do decyzji:

• niezgodnych z prawem,
• opartych na błędnych ustaleniach,
• naruszających art. 103 ust. 2,
• naruszających zasady KPA,
• obciążających obywatela ponad możliwości.

To nie jest błąd jednostkowy.
To mechanizm systemowy, który wymaga ujawnienia i naprawy.

ROZDZIAŁ 7

Błędy Samorządowego Kolegium Odwoławczego i sądów administracyjnych – utrwalanie nieprawidłowej praktyki OPS**

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) oraz Wojewódzkie Sądy Administracyjne (WSA) pełnią w systemie kontroli administracji rolę organów, które powinny korygować błędy OPS, dbać o prawidłową wykładnię prawa i chronić obywateli przed decyzjami sprzecznymi z ustawą.
W praktyce jednak SKO i WSA bardzo często powielają błędy OPS, zamiast je eliminować.
To prowadzi do utrwalenia nieprawidłowej praktyki w całym systemie.

7.1. SKO nie bada stanu faktycznego – ogranicza się do powtórzenia argumentacji OPS

Zgodnie z KPA, SKO ma obowiązek:

• ponownie zbadać sprawę,
• ocenić cały materiał dowodowy,
• sprawdzić, czy OPS prawidłowo ustalił stan faktyczny,
• sprawdzić, czy OPS prawidłowo zastosował prawo,
• wydać decyzję zgodną z prawem i stanem faktycznym.

W praktyce jednak SKO:

• nie analizuje kosztów życia za granicą,
• nie bada realnych możliwości finansowych,
• nie odnosi się do naruszenia art. 103 ust. 2,
• nie analizuje błędów w wywiadzie środowiskowym,
• nie bada, czy OPS miał prawo stosować polskie kryteria,
• nie weryfikuje, czy OPS ustalił miejsce zamieszkania,
• nie sprawdza, czy wywiad został przeprowadzony zgodnie z rozporządzeniem.

Zamiast tego SKO:

➡ przepisuje argumentację OPS,
➡ utrwala błędną interpretację,
➡ wydaje decyzję bez własnej analizy,
➡ działa jak organ potwierdzający, a nie kontrolujący.

To narusza:

• art. 7 KPA (działanie zgodnie z prawem),
• art. 77 KPA (obowiązek wyjaśnienia sprawy),
• art. 80 KPA (ocena dowodów),
• art. 107 KPA (obowiązek uzasadnienia).

7.2. SKO ignoruje kluczowe przepisy – art. 5 i art. 103 ust. 2

W wielu decyzjach SKO:

• nie odnosi się do art. 5,
• nie analizuje warunku zamieszkania,
• nie bada, czy ustawa może być stosowana wobec osoby mieszkającej poza RP,
• nie analizuje kosztów życia w kraju zamieszkania,
• nie stosuje art. 103 ust. 2,
• nie bada realnych możliwości osoby zobowiązanej.

W efekcie SKO:

➡ zatwierdza decyzje wydane z automatu,
➡ akceptuje stosowanie polskich kryteriów wobec osób mieszkających za granicą,
➡ ignoruje obowiązek indywidualizacji,
➡ utrwala błędną praktykę OPS.

7.3. WSA nie prowadzi postępowania dowodowego – bada tylko formalną legalność

Wojewódzkie Sądy Administracyjne:

• nie prowadzą własnego postępowania dowodowego,
• nie badają stanu faktycznego,
• nie analizują kosztów życia,
• nie badają realnych możliwości finansowych,
• nie weryfikują, czy OPS prawidłowo przeprowadził wywiad.

WSA bada jedynie:

• czy decyzja została wydana zgodnie z procedurą,
• czy organ nie naruszył przepisów w sposób rażący.

W praktyce oznacza to, że:

➡ jeżeli OPS i SKO popełnią te same błędy,
➡ WSA uzna, że wszystko jest „prawidłowe”,
➡ bo nie widzi naruszenia formalnego,
➡ a nie bada naruszeń merytorycznych.

To prowadzi do sytuacji, w której:

• błędna praktyka OPS staje się „zatwierdzona” przez SKO,
• a następnie „usankcjonowana” przez WSA,
• mimo że narusza ustawę i KPA.

7.4. WSA nie analizuje naruszeń art. 103 ust. 2

Sądy administracyjne:

• nie badają, czy OPS uwzględnił koszty życia,
• nie analizują, czy organ zbadał możliwości osoby zobowiązanej,
• nie odnoszą się do siły nabywczej waluty,
• nie badają, czy organ zastosował polskie kryteria bez podstawy prawnej.

WSA ogranicza się do stwierdzenia:

„Organ miał prawo ustalić odpłatność.”

Ale nie bada:

• czy organ zrobił to zgodnie z art. 103 ust. 2,
• czy organ ustalił stan faktyczny,
• czy organ przeprowadził prawidłowy wywiad,
• czy organ uwzględnił koszty życia za granicą.

W efekcie sąd:

➡ zatwierdza decyzję sprzeczną z prawem,
➡ nie koryguje błędów OPS,
➡ nie chroni obywatela,
➡ utrwala nieprawidłową praktykę.

7.5. Skutek systemowy – błędna praktyka staje się „normą”

Ponieważ:

• OPS popełnia błąd,
• SKO go powiela,
• WSA go nie koryguje,

to błędna praktyka:

• staje się standardem,
• jest powtarzana w całym kraju,
• jest traktowana jako „prawidłowa”,
• mimo że narusza ustawę i KPA.

W efekcie:

• obywatele są obciążani ponad możliwości,
• koszty życia za granicą są ignorowane,
• wywiady są przeprowadzane pozornie,
• art. 103 ust. 2 jest martwy,
• art. 5 jest pomijany,
• system działa wbrew celowi ustawy.

7.6. Wniosek

SKO i WSA, zamiast korygować błędy OPS, często je utrwalają.
To prowadzi do:

• naruszenia prawa,
• braku ochrony obywateli,
• wypaczenia celu ustawy o pomocy społecznej,
• utrwalenia automatyzmu zamiast indywidualizacji,
• systemowego ignorowania kosztów życia za granicą,
• decyzji sprzecznych z art. 103 ust. 2 i zasadami KPA.

Dlatego konieczna jest:

• zmiana praktyki SKO,
• zmiana podejścia WSA,
• doprecyzowanie przepisów,
• wzmocnienie kontroli nad OPS,
• wprowadzenie jasnych standardów oceny możliwości osoby zobowiązanej.

ROZDZIAŁ 8

Skutki systemowe dla obywateli – konsekwencje błędnej praktyki OPS, SKO i WSA**

Błędna praktyka stosowana przez OPS, utrwalana przez SKO i niekorygowana przez WSA, prowadzi do poważnych konsekwencji dla obywateli. Nie są to skutki jednostkowe, lecz systemowe, dotykające wszystkich osób, wobec których ustalana jest odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej – zarówno mieszkających w Polsce, jak i poza jej granicami.

Ten rozdział przedstawia najważniejsze skutki tej wadliwej praktyki.

8.1. Obciążanie obywateli ponad ich realne możliwości

Najpoważniejszym skutkiem jest to, że obywatele są obciążani kwotami, których nie są w stanie realnie zapłacić.

Dzieje się tak dlatego, że OPS:

• stosuje polskie kryteria dochodowe,
• ignoruje koszty życia w kraju zamieszkania,
• nie bada realnej siły nabywczej,
• nie analizuje zobowiązań finansowych,
• nie uwzględnia lokalnych cen,
• nie stosuje art. 103 ust. 2.

W efekcie:

➡ osoba mieszkająca za granicą jest traktowana jak osoba mieszkająca w Polsce,
➡ jej dochód jest oceniany według polskich progów,
➡ jej koszty życia są ignorowane,
➡ jej możliwości są fałszywie zawyżane.

To prowadzi do decyzji sprzecznych z prawem i ekonomią.

8.2. Naruszenie zasady równości i sprawiedliwości społecznej

Ustawa o pomocy społecznej ma chronić osoby w trudnej sytuacji.
Tymczasem błędna praktyka OPS prowadzi do:

• nierównego traktowania obywateli,
• braku indywidualizacji,
• automatyzmu zamiast analizy,
• obciążania osób mieszkających za granicą bardziej niż osób mieszkających w Polsce.

Osoba mieszkająca za granicą:

• ponosi wyższe koszty życia,
• ma inne realia ekonomiczne,
• ma inne obciążenia finansowe,
• ma inną siłę nabywczą dochodu.

Ignorowanie tego narusza:

• zasadę równości,
• zasadę sprawiedliwości społecznej,
• zasadę proporcjonalności,
• zasadę zaufania do państwa.

8.3. Pogorszenie sytuacji rodzinnej i finansowej obywateli

Decyzje wydawane przez OPS mogą prowadzić do:

• zadłużenia,
• utraty płynności finansowej,
• konieczności zaciągania kredytów,
• konfliktów rodzinnych,
• pogorszenia warunków życia,
• obniżenia standardu utrzymania,
• ryzyka ubóstwa.

W skrajnych przypadkach:

➡ obywatele muszą wybierać między opłaceniem rachunków a opłaceniem odpłatności,
➡ dochodzi do naruszenia podstawowych praw ekonomicznych i socjalnych.

8.4. Brak ochrony prawnej – SKO i WSA nie korygują błędów

Ponieważ SKO i WSA:

• nie analizują kosztów życia,
• nie badają realnych możliwości,
• nie stosują art. 103 ust. 2,
• nie korygują błędów OPS,

obywatel pozostaje bez realnej ochrony prawnej.

System, który powinien chronić, w praktyce:

➡ utrwala błędy,
➡ powiela naruszenia,
➡ nie zapewnia sprawiedliwości,
➡ nie zapewnia kontroli legalności.

To prowadzi do utraty zaufania do instytucji państwa.

8.5. Wzrost liczby skarg, odwołań i sporów administracyjnych

Błędna praktyka OPS powoduje:

• wzrost liczby odwołań do SKO,
• wzrost liczby skarg do WSA,
• przeciążenie systemu,
• wydłużenie postępowań,
• zwiększenie kosztów administracyjnych.

Obywatele muszą:

• pisać odwołania,
• składać skargi,
• walczyć o swoje prawa,
• ponosić koszty czasu i stresu.

To obciąża zarówno obywateli, jak i instytucje.

8.6. Utrwalenie nieprawidłowej praktyki w całym kraju

Ponieważ:

• OPS stosuje automatyzm,
• SKO go potwierdza,
• WSA nie koryguje,

błędna praktyka staje się:

• standardem,
• normą,
• „powszechną interpretacją”,
• mimo że jest sprzeczna z prawem.

W efekcie:

➡ tysiące obywateli w całej Polsce są obciążani ponad możliwości,
➡ koszty życia za granicą są ignorowane,
➡ wywiady są przeprowadzane pozornie,
➡ art. 103 ust. 2 jest martwy,
➡ art. 5 jest pomijany.

To jest systemowy problem, a nie jednostkowy błąd.

8.7. Wniosek

Skutki błędnej praktyki OPS, SKO i WSA są poważne i wielowymiarowe:

• obciążają obywateli ponad możliwości,
• naruszają zasady państwa prawa,
• prowadzą do niesprawiedliwości,
• pogarszają sytuację rodzin,
• utrwalają błędną interpretację prawa,
• niszczą zaufanie do instytucji publicznych.

Dlatego konieczne jest:

• ujawnienie tych nieprawidłowości,
• zmiana praktyki organów,
• doprecyzowanie przepisów,
• wprowadzenie jasnych standardów oceny możliwości,
• wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO.

ROZDZIAŁ 9

Propozycje zmian legislacyjnych i organizacyjnych – jak naprawić system**

Analiza przedstawiona w poprzednich rozdziałach pokazuje jednoznacznie, że obecny sposób stosowania ustawy o pomocy społecznej prowadzi do systemowych naruszeń prawa, błędnych decyzji i obciążania obywateli ponad ich realne możliwości.
Aby naprawić ten system, konieczne są zmiany legislacyjne, proceduralne i organizacyjne, które wyeliminują luki, uszczelnią proces i wymuszą prawidłową interpretację przepisów.

Poniżej przedstawiono konkretne propozycje zmian, które mogą zostać wdrożone przez ustawodawcę, ministerstwa, wojewodów oraz organy samorządowe.

9.1. Doprecyzowanie art. 5 ustawy o pomocy społecznej

Art. 5 jest przepisem kluczowym, ale nieprecyzyjnym.
Należy doprecyzować:

• jak ustalać miejsce zamieszkania osoby zobowiązanej,
• jak stosować ustawę wobec obywateli mieszkających poza RP,
• jakie kryteria mają obowiązywać w przypadku osób żyjących w innych realiach ekonomicznych,
• jak uwzględniać koszty życia za granicą.

Propozycja zmiany:

Wprowadzenie zapisu, że:

• w przypadku obywateli mieszkających poza RP organ ma obowiązek uwzględnić koszty życia w kraju zamieszkania,
• polskie kryteria dochodowe nie mogą być stosowane automatycznie,
• ustalenie odpłatności musi być oparte na realnej sile nabywczej dochodu.

9.2. Doprecyzowanie art. 103 ust. 2 – obowiązek uwzględniania kosztów życia

Art. 103 ust. 2 nakazuje uwzględniać „możliwości osoby zobowiązanej”, ale nie precyzuje, jak to robić.

Propozycja zmiany:

Wprowadzenie obowiązku:

• uwzględniania kosztów życia w kraju zamieszkania,
• uwzględniania lokalnych cen i siły nabywczej,
• uwzględniania zobowiązań finansowych,
• sporządzania analizy ekonomicznej w uzasadnieniu decyzji.

Organ powinien być zobowiązany do przedstawienia matematycznego wyliczenia, a nie ogólnikowego stwierdzenia.

9.3. Obowiązek wywiadu środowiskowego przez ambasadę lub konsulat

Rozporządzenie już to przewiduje, ale OPS-y nagminnie je ignorują.

Propozycja zmiany:

• wprowadzenie sankcji za przeprowadzenie wywiadu niezgodnie z rozporządzeniem,
• wprowadzenie obowiązku zlecenia wywiadu placówce dyplomatycznej,
• wprowadzenie zakazu wydawania decyzji bez prawidłowego wywiadu,
• wprowadzenie obowiązku weryfikacji wywiadu przez wojewodę.

Wywiad telefoniczny powinien być nieważny z mocy prawa.

9.4. Wprowadzenie jednolitych standardów oceny możliwości finansowych

Obecnie każdy OPS stosuje własne metody, często sprzeczne z prawem i oderwane od realiów ekonomicznych osoby zobowiązanej. Aby zapewnić równe traktowanie obywateli, konieczne jest wprowadzenie zasady, że:

osoba mieszkająca za granicą podlega realiom ekonomicznym państwa, w którym faktycznie przebywa — tak samo jak cudzoziemiec mieszkający w Polsce podlega polskim realiom, a nie realiom kraju którego ma obywatelstwo.

Dlatego niezbędne jest:

• stworzenie ogólnopolskiego standardu oceny możliwości finansowych,
• wprowadzenie obowiązku stosowania kryteriów ekonomicznych kraju zamieszkania,
• uwzględnianie kosztów życia, cen i siły nabywczej w państwie, w którym osoba faktycznie mieszka,
• analiza kosztów utrzymania rodziny w realiach kraju pobytu,
• odejście od automatycznego stosowania polskich kryteriów dochodowych wobec osób mieszkających poza RP.

Takie rozwiązanie:

• eliminuje dowolność,
• zapewnia równe traktowanie obywateli,
• odzwierciedla rzeczywiste możliwości finansowe,
• zapobiega obciążaniu ponad możliwości,
• przywraca zgodność z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej.

 

9.5. Wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO

OPS i SKO działają obecnie bez realnej kontroli merytorycznej.

Propozycja zmiany:

• wprowadzenie obowiązku corocznych audytów wojewody,
• wprowadzenie obowiązku raportowania liczby decyzji uchylonych przez sądy,
• wprowadzenie odpowiedzialności dyscyplinarnej za rażące naruszenia art. 103 ust. 2,
• wprowadzenie obowiązku szkoleń z zakresu prawa administracyjnego i ekonomii.

9.6. Zmiana praktyki sądów administracyjnych

WSA nie bada stanu faktycznego, co prowadzi do utrwalania błędów.

Propozycja zmiany:

• wprowadzenie obowiązku badania, czy organ uwzględnił koszty życia,
• wprowadzenie obowiązku analizy naruszeń art. 103 ust. 2,
• wprowadzenie możliwości zlecenia uzupełniającego wywiadu środowiskowego,
• wprowadzenie obowiązku oceny, czy organ zastosował polskie kryteria bez podstawy prawnej.

9.7. Wprowadzenie jasnych zasad dla osób mieszkających poza RP

Obecnie brak jest jakichkolwiek wytycznych.

Propozycja zmiany:

• stworzenie odrębnego rozdziału ustawy dotyczącego obywateli mieszkających poza RP,
• określenie zasad ustalania odpłatności w oparciu o realia ekonomiczne kraju zamieszkania,
• wprowadzenie obowiązku współpracy OPS z placówkami dyplomatycznymi,
• wprowadzenie obowiązku stosowania przelicznika siły nabywczej.

9.8. Wniosek

Aby naprawić system, konieczne jest:

• doprecyzowanie przepisów,
• wprowadzenie obowiązków, które dziś są ignorowane,
• wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO,
• zmiana praktyki sądów administracyjnych,
• stworzenie jasnych zasad dla obywateli mieszkających poza RP,
• wprowadzenie standardów oceny możliwości finansowych.

Bez tych zmian:

• art. 103 ust. 2 pozostanie martwy,
• art. 5 będzie ignorowany,
• wywiady będą pozorne,
• decyzje będą automatyczne,
• obywatele będą obciążani ponad możliwości,
• system będzie działał wbrew celowi ustawy.

ROZDZIAŁ 10

Podsumowanie i wnioski końcowe**

Analiza przedstawiona w niniejszym raporcie pokazuje jednoznacznie, że system ustalania odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej funkcjonuje w sposób, który odbiega od celu ustawy, narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego i prowadzi do obciążania obywateli ponad ich realne możliwości.
Nie są to błędy jednostkowe, lecz mechanizm systemowy, który powtarza się w całym kraju.

10.1. Najważniejsze ustalenia raportu

1. Art. 5 ustawy o pomocy społecznej jest ignorowany

Organy stosują ustawę wobec osób mieszkających poza terytorium RP, mimo że przepis ten jasno określa zakres podmiotowy świadczeń.
W efekcie OPS stosuje polskie kryteria dochodowe wobec osób żyjących w zupełnie innych realiach ekonomicznych.

2. Art. 103 ust. 2 jest naruszany w sposób trwały i systemowy

Organ ma obowiązek uwzględniać możliwości osoby zobowiązanej, ale w praktyce:

• nie analizuje kosztów życia,
• nie uwzględnia siły nabywczej,
• nie bada zobowiązań,
• nie stosuje indywidualizacji.

Decyzje są wydawane „z automatu”.

3. Wywiady środowiskowe są przeprowadzane pozornie

Zamiast wywiadu przez ambasadę lub konsulat, OPS przeprowadza rozmowę telefoniczną, co:

• jest sprzeczne z rozporządzeniem,
• uniemożliwia ustalenie stanu faktycznego,
• prowadzi do błędnych decyzji.

4. OPS ignoruje dane, które sam zebrał

Koszty życia za granicą są:

• zbierane,
• zapisywane,
• ale nie uwzględniane w decyzji.

To narusza art. 7, 77 i 80 KPA.

5. SKO i WSA nie korygują błędów OPS

Zamiast pełnić funkcję kontrolną:

• SKO powiela błędną argumentację OPS,
• WSA bada tylko formalną legalność,
• naruszenia merytoryczne pozostają bez reakcji.

W efekcie błędna praktyka staje się „normą”.

10.2. Skutki dla obywateli

Błędna praktyka prowadzi do:

• obciążania ponad możliwości,
• naruszenia zasady równości,
• pogorszenia sytuacji rodzinnej,
• zadłużenia,
• utraty zaufania do instytucji państwa,
• konieczności prowadzenia sporów administracyjnych,
• braku realnej ochrony prawnej.

Szczególnie dotknięci są obywatele mieszkający poza RP, wobec których stosuje się polskie kryteria dochodowe, mimo że ich życie toczy się w zupełnie innych warunkach ekonomicznych.

10.3. Najważniejsze rekomendacje

Aby naprawić system, konieczne jest:

1. Doprecyzowanie art. 5

Ustawa musi jasno określać zasady stosowania wobec osób mieszkających poza RP.

2. Wzmocnienie art. 103 ust. 2

Organ musi być zobowiązany do:

• analizy kosztów życia,
• uwzględniania siły nabywczej,
• przedstawiania wyliczeń w uzasadnieniu.

3. Obowiązek wywiadu przez ambasadę/konsulat

Wywiad telefoniczny powinien być nieważny.

4. Wprowadzenie zasady terytorialności kosztów życia

Osoba podlega realiom ekonomicznym kraju, w którym mieszka — tak jak cudzoziemiec mieszkający w Polsce podlega polskim realiom.

5. Wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO

Potrzebne są audyty, szkolenia i odpowiedzialność za rażące naruszenia.

6. Zmiana praktyki sądów administracyjnych

WSA musi badać naruszenia art. 103 ust. 2 i analizować realne możliwości osoby zobowiązanej.

10.4. Wniosek końcowy

System pomocy społecznej powinien chronić osoby w trudnej sytuacji, a nie obciążać ich ponad możliwości.
Obecna praktyka:

• narusza prawo,
• wypacza cel ustawy,
• prowadzi do niesprawiedliwości,
• uderza w obywateli mieszkających zarówno w Polsce, jak i za granicą.

Niniejszy raport pokazuje, że konieczna jest głęboka reforma, która:

• przywróci zgodność z prawem,
• zapewni indywidualizację decyzji,
• uwzględni realia ekonomiczne obywateli,
• wzmocni kontrolę nad organami,
• odbuduje zaufanie do instytucji publicznych.

To nie jest problem jednostkowy — to problem systemowy.
A systemowe problemy wymagają systemowych rozwiązań.

 

Opracował

Michał Asman