Michał Asman                                                                                     dn.04.03.2026

michal.asman@gmail.com

https://michal-asman.manifo.com

 

WSTĘP

 

Niniejszy raport przedstawia szczegółową analizę obowiązujących przepisów ustawy o pomocy społecznej oraz praktyk stosowanych przez organy administracji publicznej przy ustalaniu odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej. Opracowanie identyfikuje luki prawne, niejednolite interpretacje oraz utrwalone mechanizmy nadużyć występujące na poziomie OPS, SKO oraz Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, a także wskazuje konsekwencje tych działań dla obywateli w kraju i za granicą.

 

Dokument obejmuje:

 

• analizę kluczowych przepisów (art. 5, 61, 64, 103 ust. 2) wraz z propozycjami ich doprecyzowania,
• omówienie zasad terytorialności kosztów życia i ich znaczenia dla prawidłowego ustalania odpłatności,
• definicję „możliwości” osoby zobowiązanej zgodną z zasadami prawa administracyjnego i konstytucyjnego,
• opis nieprawidłowości w zakresie wywiadów środowiskowych oraz obowiązków organów,
• analizę systemowych nadużyć na poziomie OPS i SKO,
• wskazanie odpowiedzialności instytucji państwowych za wieloletni brak działań legislacyjnych,
• propozycje zmian organizacyjnych i nadzorczych niezbędnych do przywrócenia prawidłowego funkcjonowania systemu.

 

Celem raportu jest przedstawienie spójnych i jednoznacznych rozwiązań, które umożliwią wyeliminowanie nadużyć interpretacyjnych, zapewnią zgodność praktyki organów z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym oraz zagwarantują ochronę obywateli przed obciążeniami przekraczającymi ich realne możliwości.

 

Raport został przygotowany tak, aby mógł zostać przedstawiony:

• Prezesowi Rady Ministrów,
• Marszałkowi Sejmu,
• komisjom sejmowym,
• Rzecznikowi Praw Obywatelskich,
• Najwyższej Izbie Kontroli,
• mediom,
• organizacjom społecznym,
• ekspertom prawa administracyjnego i socjalnego.

 

 

 

 

RAPORT z dnia 26.01.2026

 

Dokument stanowi uzupełnienie i korektę raportu dotyczącego nieprawidłowości w ustalaniu odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej. Zawiera poprawione i doprecyzowane zapisy kluczowych przepisów ustawy o pomocy społecznej oraz praktyk OPS i SKO.  

Celem uzupełnienia jest usunięcie nieprecyzyjnych sformułowań, wyeliminowanie nadużyć oraz przywrócenie zgodności z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym.

 

1. Art. 5 – zasada terytorialności prawa i kosztów życia

 

Art. 5 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej jest przepisem fundamentalnym, określającym zakres podmiotowy ustawy. Prawo do świadczeń przysługuje wyłącznie osobom:

 

• posiadającym obywatelstwo polskie,
• mającym miejsce zamieszkania na terytorium RP,
• przebywającym na terytorium RP.

 

Warunki te są łączne, a nie alternatywne.

 

1.1. Naruszenie przepisu przez OPS

 

OPS-y rutynowo stosują polskie kryteria dochodowe wobec obywateli mieszkających poza terytorium RP, mimo że osoby te:

• nie spełniają warunku zamieszkania w Polsce,
• nie spełniają warunku przebywania w Polsce,
• funkcjonują w realiach ekonomicznych innego państwa,
• ponoszą koszty życia wynikające z lokalnych cen, podatków i siły nabywczej waluty.

Jest to stosowanie ustawy poza zakresem jej obowiązywania, co narusza:

 

• art. 5 ustawy,
• art. 7 KPA,
• art. 77 KPA,
• art. 80 KPA.

 

1.2. Konsekwencje naruszenia art. 5

 

Ignorowanie art. 5 prowadzi do:

 

• obciążania obywateli ponad możliwości,
• stosowania polskich kryteriów wobec osób żyjących w innych realiach ekonomicznych,
• naruszenia zasady równości,
• naruszenia zasady proporcjonalności,
• naruszenia zasady ochrony rodziny,
• naruszenia art. 2 i 67 Konstytucji.

1.3. Nowy zapis do raportu

 

„Polacy mieszkający za granicą podlegają prawu państwa, w którym faktycznie żyją — tak samo jak cudzoziemcy mieszkający w Polsce podlegają polskiemu prawu. Dlatego ustalając odpłatność, organ musi stosować realia ekonomiczne państwa, w którym osoba przebywa, w tym koszty życia, siłę nabywczą i lokalne przepisy socjalne.”

 

Art. 61 – krąg osób zobowiązanych

 

Obecny zapis „małżonek, zstępni przed wstępnymi” jest nieprecyzyjny i prowadzi do nadużyć. OPS-y obciążają wnuków i prawnuków, mimo że nie mają oni obowiązku alimentacyjnego wobec dziadków.

 

2.1. Poprawiona wersja art. 61 (propozycja legislacyjna)

 

„Odpłatność za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ponoszą kolejno:

 

1. małżonek,
2. dzieci (zstępni pierwszego stopnia).

Wnuki, prawnuki i dalsi zstępni nie ponoszą odpłatności, chyba że: a) są opiekunami prawnymi mieszkańca, lub b) mieszkaniec był ich opiekunem prawnym.

Grup pokrewieństwa nie wolno łączyć. Przejście do kolejnej grupy jest dopuszczalne wyłącznie po ustaleniu, że wszystkie osoby z grupy wcześniejszej nie mogą ponieść opłaty.”

 

2.2. Uzupełnienie do art. 61 ust. 1 pkt 2

 

„Zapis ‘zstępni przed wstępnymi’ oznacza wyłącznie zstępnych pierwszego stopnia (dzieci). Wnuki, prawnuki i dalsi zstępni nie mogą być obciążani odpłatnością, ponieważ:

 

• prawo rodzinne nie nakłada obowiązku alimentacyjnego na wnuki wobec dziadków,
• prawo cywilne nie przewiduje takiej odpowiedzialności,
• prawo administracyjne nie może tworzyć obowiązków, których nie ma w prawie rodzinnym,
• Konstytucja zakazuje obciążania obywateli obowiązkami bez podstawy prawnej,
• zasada proporcjonalności wymaga adekwatności obciążenia do relacji rodzinnej.

Obciążanie wnuków wynika wyłącznie z interesu finansowego gminy, ponieważ:

 

• wnuków jest więcej niż dzieci,
• łatwiej „rozłożyć” kwotę,
• gmina płaci mniej.

Praktyka ta nie ma podstawy prawnej i stanowi nadużycie interpretacyjne.”

 

2.3. Rola kryteriów dochodowych

 

OPS-y błędnie stosują kryteria dochodowe jako podstawę ustalenia odpłatności.

 

2.4. Poprawiony zapis art. 61 ust. 2

 

„Kryteria dochodowe pełnią wyłącznie funkcję wstępnego ustalenia, czy dana osoba może zostać obciążona zgodnie z art. 103 ust. 2. Kryteria nie mogą stanowić podstawy do automatycznego ustalenia odpłatności ani zastępować analizy możliwości osoby zobowiązanej.

 

2.5. Poprawiony zapis (do art. 61 ust. 2)

 

„Kryteria dochodowe pełnią wyłącznie funkcję wstępnego ustalenia, czy dana osoba może zostać obciążona zgodnie z art. 103 ust. 2.
Kryteria nie mogą stanowić podstawy do automatycznego ustalenia odpłatności ani zastępować analizy możliwości osoby zobowiązanej.”

 

3. Art. 64 – zwolnienia z opłaty

      3.1. Problem

Sformułowanie „w szczególności” jest nadużywane i prowadzi do automatyzmu..

 

3.2. Poprawiona wersja art. 64

 

„Wymienione przesłanki mają charakter przykładowy. Zwolnienie następuje w każdym przypadku, nawet przed ustaleniem opłat, w którym poniesienie opłaty spowodowałoby zagrożenie podstawowych potrzeb życiowych osoby zobowiązanej lub jej rodziny.”

 

4. Wywiad środowiskowy – zasady i naruszenia

 

OPS często ignoruje ustalenia wywiadu lub przeprowadza go niezgodnie z prawem.

 

4.1. Procedura po wywiadzie środowiskowym

 

„Jeżeli po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego organ nie uwzględnił przedstawionych okoliczności, osoba zobowiązana może złożyć wniosek do burmistrza/wójta/prezydenta miasta o ponowne zbadanie sprawy.” art.64

 

4.2. Poprawiony zapis art. 103 ust. 2

 

„Przez możliwości osoby zobowiązanej rozumie się dochód pozostający po odliczeniu kosztów utrzymania, zobowiązań finansowych, kosztów życia w kraju zamieszkania oraz innych wydatków niezbędnych do zapewnienia podstawowych potrzeb życiowych.”

4.3. Obowiązek podpisu i kopii

 

„Wywiad środowiskowy musi zostać podpisany przez osobę, z którą jest przeprowadzany, a kopia wywiadu musi zostać jej przekazana.”

 

4.4. Obowiązek wywiadu przez ambasadę lub konsulat

 

Wywiad telefoniczny jest nieważny z mocy prawa. Wywiad musi przeprowadzić:

 

• najbliższy OPS (dla osób w Polsce),
• najbliższa ambasada lub konsulat RP (dla osób za granicą).

 

5. Pismo SPS 023 419/08 – kluczowy dokument ignorowany przez organy

 

W dniu 18 lipca 2008 r. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej wydało pismo SPS 023 419/08, które do dziś pozostaje najważniejszym oficjalnym stanowiskiem rządu dotyczącym ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.

W piśmie tym ministerstwo jednoznacznie stwierdziło:

 

„Odpłatność nie może doprowadzić rodziny do sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”

 

Pismo to:

 

• obowiązuje,
• nie zostało uchylone,
• nie zostało zmienione,
• jest wiążącą interpretacją intencji ustawodawcy,
• ale nigdy nie zostało wpisane do ustawy.

I właśnie dlatego OPS i SKO mogą je ignorować, mimo że jego treść jest zgodna z:

 

• konstytucją,
• zasadą proporcjonalności,
• zasadą ochrony rodziny,
• zasadą zaufania obywatela do państwa,
• celem ustawy o pomocy społecznej.

 

To zdanie ma charakter wykładni autentycznej, ponieważ pochodzi bezpośrednio od organu odpowiedzialnego za ustawę o pomocy społecznej. Jego znaczenie jest fundamentalne:

 

• potwierdza, że celem ustawy nie jest obciążanie rodzin,
• nakazuje organom badać realną sytuację materialną,
• zakazuje ustalania opłat, które prowadzą do ubóstwa,
• jest zgodne z art. 103 ust. 2,
• jest zgodne z zasadą proporcjonalności,
• jest zgodne z konstytucyjną ochroną rodziny.

 

Mimo to:

 

• OPS ignorują treść pisma,
• SKO nie stosują go w decyzjach,
• ministerstwo nigdy nie wpisało tej zasady do ustawy,
• co umożliwia organom obciążanie obywateli ponad możliwości.

 

Brak implementacji tej zasady do ustawy prowadzi do:

 

• automatyzmu decyzji,
• ignorowania kosztów życia,
• stosowania kryteriów dochodowych zamiast analizy możliwości,
• obciążania osób mieszkających za granicą według polskich realiów,
• naruszenia art. 7, 77 i 80 KPA,
• naruszenia art. 103 ust. 2,
• naruszenia zasady ochrony rodziny.

 

Dlatego treść pisma SPS 023 419/08 powinna zostać wpisana do ustawy o pomocy społecznej, aby zakończyć dowolność interpretacyjną i przywrócić zgodność praktyki organów z intencją ustawodawcy.

 

1.- 5. Podsumowanie uzupełnienia

 

Uzupełnienie wprowadza:

 

• poprawiony art. 5,
• poprawiony art. 61 (wyłączenie wnuków i prawnuków),
• doprecyzowanie roli kryteriów dochodowych,
• poprawiony art. 64,
• jasną definicję „możliwości” w art. 103 ust. 2,
• zasady terytorialności kosztów życia,
• obowiązek podpisu i kopii wywiadu,
• procedurę odwoławczą po wywiadzie,
• wskazanie odpowiedzialności ministerstwa,
• SPS 023 419/08 powinna zostać wpisana do ustawy o pomocy społecznej.

 

Dokument usuwa nieprecyzyjne sformułowania, eliminuje nadużycia i przywraca zgodność z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym,

 

6. Ministerstwo Rodziny – wiedza o nieprawidłowościach i brak działań

 

Ministerstwo Rodziny:

 

• od lat otrzymuje pisma dotyczące nieprawidłowości,
• publikuje interpretacje, które każdy może sprawdzić na stronie ministerstwa,
• w interpretacjach potwierdza istnienie luk i błędów,
• w piśmie SPS 023 419/08 jasno wskazało, że:

„Odpłatność nie może doprowadzić rodziny do sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”

Mimo to:

 

• nie dokonuje zmian legislacyjnych,
• nie wydaje wiążących wytycznych,
• nie koryguje błędnych praktyk OPS,
• nie reaguje na nadużycia SKO,
• utrzymuje nieprecyzyjne przepisy,
• działa świadomie, wiedząc o skutkach.

To oznacza, że:

 

• brak zmian nie jest przypadkiem,
• jest to świadome utrzymywanie niejasnych przepisów,
• co pozwala gminom przerzucać koszty na rodziny,
• a państwu unikać odpowiedzialności finansowej.

 

6.1. Rola ministerstwa – odpowiedzialność za brak zmian

 

• Ministerstwo Rodziny od lat otrzymuje pisma z prośbą o interpretację przepisów i potwierdza istnienie luk, ale nie wprowadza zmian.

6.2. Moja opinia

 

„Ministerstwo Rodziny, jako organ odpowiedzialny za ustawę o pomocy społecznej, od lat otrzymuje pisma z prośbą o interpretację przepisów.

• W swoich odpowiedziach potwierdza istnienie luk i niejasności, jednak nie wprowadza zmian legislacyjnych.
  Utrzymywanie nieprecyzyjnych przepisów jest działaniem świadomym, a nie przypadkowym.”

 

 

7. Mechanizmy nadużyć OPS

 

OPS-y w wielu gminach stosują powtarzalne praktyki, które prowadzą do:

 

1. Sztucznego zawyżania dochodu

 

• przypisywanie dochodu osobom, które go nie osiągają,
• dzielenie dochodu rodziców na dzieci,
• doliczanie dochodów członków gospodarstwa domowego,
• ignorowanie realnych kosztów życia.

 

2. Doliczania osób nieuprawnionych

 

OPS-y rozszerzają krąg zobowiązanych, doliczając:

 

• wnuki,
• pełnoletnie dzieci mieszkające z rodzicem,
• osoby mieszkające pod jednym dachem,
• osoby bez obowiązku alimentacyjnego.

 

3. Manipulowania pojęciem „wspólnego gospodarstwa domowego”

 

OPS-y wykorzystują niewiedzę obywateli, zadając pytania sugerujące, a następnie:

• doliczają osoby nieuprawnione,
• mieszają pojęcia „dochód rodziny” i „dochód osoby”.

 

4. Ignorowania art. 103 ust. 2

 

OPS-y nie badają:

• kosztów życia,
• zobowiązań finansowych,
• kosztów życia za granicą,
• realnej sytuacji rodziny.

 

Zamiast tego stosują automatyzm oparty na kryteriach dochodowych.

 

5. Pomijania wywiadu środowiskowego

 

Wywiad jest:

 

• wykonywany pobieżnie,
• niekompletny,
• ignorowany przy ustalaniu odpłatności,
• traktowany jako formalność.

 

7.1. Wywiad środowiskowy – obowiązek przeprowadzenia przez właściwy organ

 

Wywiad środowiskowy jest podstawowym narzędziem ustalenia sytuacji osoby zobowiązanej.

Dlatego musi być przeprowadzony przez organ właściwy miejscowo, czyli:

 

• najbliższy OPS do miejsca zamieszkania osoby zobowiązanej,
• a w przypadku osób mieszkających za granicą – najbliższy konsulat lub ambasadę RP,
  które pełnią funkcję organu pomocniczego i są zobowiązane do sporządzenia wywiadu zgodnie z polskimi przepisami.

 

Brak wywiadu przeprowadzonego przez właściwy organ oznacza:

 

• naruszenie art. 7, 77 i 80 KPA,
• brak ustalenia stanu faktycznego,
• nieważność ustaleń OPS,
• podstawę do uchylenia decyzji.

OPS nie może:

• przeprowadzać wywiadu „na odległość”,
• opierać się na domysłach,
• stosować polskich kosztów życia wobec osoby mieszkającej za granicą,
• ignorować realiów ekonomicznych kraju zamieszkania.

 

8. Mechanizm nadużyć na poziomie SKO

 

SKO, zamiast pełnić funkcję kontrolną, często:

• powiela błędy OPS,
• nie analizuje ustaleń faktycznych,
• nie bada manipulacji,
• powołuje się na nieaktualne orzecznictwo,
• ignoruje pismo ministerstwa SPS 023 419/08,
• nie odnosi się do kluczowych zarzutów.

 

W praktyce SKO działa jak:

 

„druga pieczątka OPS”, a nie organ odwoławczy.

 

To powoduje, że błędne decyzje stają się „legalne”, mimo że są sprzeczne z intencją ustawodawcy.

 

8.1. Jak działają Samorządowe Kolegia Odwoławcze (SKO)

 

SKO w praktyce:

 

• nie badają stanu faktycznego,
• nie analizują wywiadu środowiskowego,
• nie weryfikują kosztów życia,
• nie stosują art. 7, 77 i 80 KPA,
• nie odnoszą się do pisma SPS 023 419/08,
• powielają błędy OPS,
• traktują decyzje OPS jako domyślnie prawidłowe,
• odrzucają odwołania bez merytorycznej analizy.

W praktyce SKO pełnią funkcję:

 

• instytucji potwierdzającej decyzje OPS,
• a nie organu odwoławczego, który ma chronić obywatela.

 

To jest systemowa wada, a nie pojedynczy błąd.

 

10.   Interes finansowy gminy jako motor nadużyć  

 

Gmina płaci za DPS.
Im więcej obciąży rodzinę, tym mniej płaci sama.

 

Dlatego OPS:

 

• rozszerza krąg zobowiązanych,
• zawyża dochód,
• ignoruje koszty życia,
• odrzuca wnioski o zwolnienie,
• stosuje kryteria dochodowe jako jedyną podstawę.

 

To nie jest przypadek.
To motywacja finansowa, a nie prawna.

11. Brak nadzoru państwa

 

W Polsce:

 

• nie ma centralnego nadzoru nad OPS,
• nie ma kontroli jakości decyzji,
• nie ma standardów interpretacyjnych,
• nie ma sankcji za błędne decyzje,
• nie ma obowiązku stosowania pisma SPS 023 419/08.

OPS działa praktycznie bez kontroli.

 

12. Odpowiedzialność polityczna

Przez ostatnie 15 lat:

• żaden rząd nie doprecyzował kluczowych przepisów,
• żaden Sejm nie zamknął luk prawnych,
• żaden minister nie wprowadził definicji „możliwości”,
• żaden rząd nie wpisał do ustawy zasady z pisma SPS 023 419/08.

 

To jest ciągłość zaniedbań legislacyjnych, niezależnie od tego, kto rządził.

 

13. Proponowany zapis ustawowy

 

„Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej nie może zostać ustalona w wysokości, która doprowadziłaby osobę zobowiązaną lub jej rodzinę do sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.
Organ obowiązany jest uwzględnić rzeczywistą sytuację materialną osoby zobowiązanej, w tym koszty utrzymania, zobowiązania finansowe oraz koszty życia w kraju zamieszkania.”

 

To jest pełne przeniesienie treści pisma SPS 023 419/08 do ustawy

 

14. Podsumowanie diagnozy

 

Obecny system:

 

• jest nieprecyzyjny,
• jest niejednolity,
• umożliwia nadużycia,
• nie chroni obywatela,
• nie zapewnia kontroli,
• nie spełnia standardów państwa prawa.

Zmiana przepisów jest konieczna i pilna.

 

15.  Wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO

 

Propozycje zmian

 

• obowiązek corocznych audytów wojewody,
• obowiązek raportowania liczby decyzji uchylonych przez sądy,
• odpowiedzialność dyscyplinarna za rażące naruszenia art. 103 ust. 2,
• obowiązek szkoleń z zakresu prawa administracyjnego i ekonomii.

 

16. Wniosek końcowy

 

Aby naprawić system, konieczne jest:

• doprecyzowanie przepisów,
• wprowadzenie obowiązków, które dziś są ignorowane,
• wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO,
• stworzenie jasnych zasad dla obywateli mieszkających poza RP,
• wprowadzenie standardów oceny możliwości finansowych.

 

Bez tych zmian:

 

• art. 103 ust. 2 pozostanie martwy,
• art. 5 będzie ignorowany,
• wywiady będą pozorne,
• decyzje będą automatyczne,
• obywatele będą obciążani ponad możliwości,
• system będzie działał wbrew celowi ustawy.

 

17. Podsumowanie uzupełnienia

 

• poprawiony art.5
• poprawiony art. 61 (wyłączenie wnuków i prawnuków),
• doprecyzowanie roli kryteriów dochodowych,
• poprawiony art. 64,
• jasną definicję „możliwości” w art. 103 ust. 2,
• zasady terytorialności kosztów życia,
• obowiązek podpisu i kopii wywiadu,
• procedurę odwoławczą po wywiadzie,
• wskazanie odpowiedzialności ministerstwa.

 

Dokument usuwa nieprecyzyjne sformułowania, eliminuje nadużycia i przywraca zgodność z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym

 

W związku z analizą praktyk stosowanych przez ośrodki pomocy społecznej, konieczne jest doprecyzowanie kluczowego elementu postępowania, który w wielu OPS-ach jest pomijany lub realizowany niezgodnie z ustawą.

 

1. OPS nie ma prawa wydawać decyzji „po kryteriach”

 

Wydawanie decyzji ustalających odpłatność wyłącznie na podstawie kryteriów dochodowych jest niezgodne z:

•          art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej (obowiązek badania możliwości, nie dochodu),

•          art. 64 ustawy o pomocy społecznej (zwolnienia, gdy opłata zagraża podstawowym potrzebom),

•          art. 7, 77 i 80 KPA (obowiązek ustalenia stanu faktycznego),

•          wyrokiem NSA I OSK 2820/16 z 10.05.2017 r.,

•          pismem MPiPS SPS 023 419/08.

Kryteria dochodowe stanowią jedynie limit maksymalny, a nie podstawę do automatycznego obciążania.

 

2. Prawidłowa procedura ustalania odpłatności

Krok 1 – art. 103 ust. 2: badanie możliwości

Jest to etap obowiązkowy i nadrzędny.

Należy ustalić:

•          sytuację rodzinną,

•          stan zdrowia,

•          obciążenia finansowe,

•          koszty utrzymania,

•          realne warunki życia,

•          zdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb.

Jeżeli z analizy możliwości wynika, że osoba nie jest w stanie zapłacić nic —

postępowanie kończy się na tym etapie.

Nie stosuje się żadnych kryteriów.

 

Krok 2 – zastosowanie kryteriów (tylko jeśli istnieją możliwości)

Jeżeli osoba może zapłacić określoną kwotę (np. 500 zł), dopiero wtedy stosuje się kryteria dochodowe, aby ustalić, czy OPS może obciążyć do tej kwoty.

 

Krok 3 – porównanie możliwości z kryteriami

•          Jeżeli kryteria wskazują kwotę wyższą niż możliwości — obowiązuje kwota wynikająca z możliwości.

•          Jeżeli kryteria wskazują kwotę niższą — obowiązuje kwota wynikająca z kryteriów.

•          Jeżeli kryteria wskazują 0 zł — nie można obciążyć w ogóle.

Przykład:

możliwości = 500 zł

kryteria = 1200 zł

→ górna granica to 500 zł, nie 1200.

 

3. Najczęstsze naruszenie

W wielu OPS-ach stosuje się procedurę odwrotną:

•          najpierw kryteria,

•          potem ewentualne „zwolnienie”,

•          bez badania możliwości,

•          bez ustalenia stanu faktycznego,

•          bez analizy sytuacji rodziny.

Praktyka ta jest sprzeczna z ustawą, orzecznictwem i zasadami postępowania administracyjnego.

   

19. Definicja dochodu – doprecyzowanie i zakaz nadużyć OPS

 

Dochód oznacza wyłącznie przychód powtarzalny, regularny i stały, pomniejszony o koszty i składki.
Dochodem nie są: sprzedaż mieszkania, sprzedaż majątku, jednorazowe wpływy, spadki, darowizny, środki niewystarczające na zakup lokalu.

OPS nie może:

• traktować majątku jako dochodu,
• przypisywać fikcyjnego dochodu osobom bez dochodu,
• obciążać osób chorych, niezdolnych do pracy ani małoletnich.

 

20. Przypadek kobiety 59 lat – przykład systemowego naruszenia prawa

Kobieta po wylewie, bez dochodu, na zasiłku, została zmuszona do sprzedaży mieszkania w celu rozliczenia spadku.
OPS potraktował sprzedaż mieszkania jako „dochód”, zażądał zwrotu świadczeń i opłaty za DPS matki, ignorując jej stan zdrowia i brak możliwości.

21. Nadużycie urzędnicze – prywatna propozycja zamiany mieszkań

Pracownik OPS zaproponował kobiecie prywatną zamianę:

jego mieszkanie komunalne ↔ jej mieszkanie własnościowe.

To działanie stanowi:

• wykorzystanie wiedzy służbowej do prywatnych celów,
• konflikt interesów,
• możliwe naruszenie art. 231 k.k.,
• naruszenie art. 24 KPA,
• dowód braku nadzoru nad OPS.

 

22. Zakaz traktowania sprzedaży mieszkania jako dochodu

Sprzedaż majątku jest zamianą formy majątku, a nie dochodem.
Nie może być podstawą ustalania odpłatności, regresu świadczeń ani obciążenia DPS.

 

23. Obowiązek badania dochodu rocznego netto

Dochód musi być badany:

• rocznie,
• netto,
• w ujęciu stałym.

OPS musi uwzględniać koszty życia, mieszkania, leczenia i zobowiązania.
Badanie jednego miesiąca brutto jest sprzeczne z art. 103 ust. 2.

 

24. Zakaz obciążania osób bez dochodu i osób chorych

Osoba bez dochodu, chora, niezdolna do pracy lub na zasiłku nie może być obciążona.
Wynika to z art. 103 ust. 2, art. 64, art. 7, 77, 80 KPA i Konstytucji.

 

25. Zakaz obciążania małoletnich i zakaz tworzenia fikcyjnego dochodu

OPS nie może:

• przypisywać dochodu dzieciom,
• dzielić dochodu rodziców na dzieci,
• tworzyć fikcyjnego dochodu osobom bez dochodu.

 

26. Model niemiecki – dwa filary do implementacji

• próg dochodowy 100 000 EUR,
• badanie dochodu rocznego netto i kosztów utrzymania,
• zakaz obciążania wnuków,
• zakaz obciążania osób bez dochodu,
• obowiązek uwzględniania realiów kraju pobytu.

 

27. Kierunki zmian legislacyjnych (opis problemów, nie projekt ustawy)

• zakaz traktowania sprzedaży majątku jako dochodu,
• zakaz obciążania osób bez dochodu,
• zakaz obciążania osób chorych,
• zakaz obciążania małoletnich,
• obowiązek badania dochodu rocznego netto,
• obowiązek badania kosztów życia,
• wprowadzenie progu dochodowego,
• wprowadzenie interpretacji MRiPS,
• wpisanie zasady SPS 023 419/08 do ustawy.

 

28. Wniosek o nadzór nad OPS i SKO

• kontrola działań OPS,
• kontrola etyczna pracownika OPS,
• kontrola SKO,
• obowiązkowe audyty,
• odpowiedzialność dyscyplinarna.

 

29. Art. 107 ust. 1 – obowiązek ustalenia rzeczywistej sytuacji

Wywiad środowiskowy musi ustalić:

• rzeczywiste koszty życia,
• rzeczywiste warunki bytowe,
• rzeczywiste możliwości finansowe,
• rzeczywistą sytuację rodzinną,
• rzeczywiste środowisko życia.

Wywiad musi odzwierciedlać fakty, nie założenia OPS.

 

29.1. Art. 107 wymaga badania realiów państwa pobytu

Jeżeli osoba mieszka za granicą, jej sytuacja istnieje w państwie pobytu, nie w Polsce.
Wywiad musi być przeprowadzony zgodnie z realiami kraju zamieszkania.

 

29.2. Art. 5 + Art. 107 = obowiązek stosowania realiów państwa pobytu

• Art. 5 – ustawa dotyczy osób przebywających na terytorium RP.
• A contrario – jeśli osoba przebywa za granicą, OPS musi ustalić jej sytuację tam, gdzie żyje.
• Art. 107 – nakazuje ustalić fakty w miejscu faktycznego życia.

 

29.3. Obowiązki OPS wynikające z art. 107

OPS nie może:

• liczyć kosztów życia według polskich norm,
• stosować polskich kryteriów bez odniesienia do realiów kraju pobytu,
• przeprowadzać wywiadu telefonicznego.

OPS musi:

• ustalić koszty życia, ceny, podatki, siłę nabywczą,
• przeprowadzić wywiad przez konsulat lub ambasadę.

 

29.4. Art. 107 jako warunek legalności decyzji

Wywiad środowiskowy jest podstawowym dowodem.
Wywiad przeprowadzony „na odległość” jest nieważny.

 

29.5. Powiązanie art. 107 z art. 61, 64 i 103 ust. 2

• art. 61 – nie można obciążać rodziny według polskich norm,
• art. 103 ust. 2 – możliwości muszą być ocenione w realiach kraju pobytu,
• art. 64 – zwolnienie musi uwzględniać koszty życia,
• art. 107 – OPS musi ustalić fakty w miejscu faktycznego życia.

 

29.6. Konkluzja

Bez ustalenia realiów kraju pobytu:

• wywiad jest nieprawidłowy,
• decyzja jest wadliwa,
• SKO musi uchylić,
• WSA uchyli na pewno.

 

30. Zakaz sumowania dochodów małżonków – dochód dotyczy wyłącznie osoby zobowiązanej

OPS-y sumują dochody współmałżonków, co prowadzi do obciążania osób, które nie mają obowiązku alimentacyjnego.

Dochód oznacza wyłącznie to, co osoba sama zarabia.
Dochód współmałżonka nie może być badany, doliczany ani wpływać na odpłatność.

 

31. OPS nie może tworzyć dochodu gospodarstwa domowego

OPS nie może:

• sumować dochodów małżonków,
• dzielić dochodu „na osobę”,
• tworzyć dochodu poprzez dodawanie dochodów rodziny,
• obciążać osoby zobowiązanej dochodem współmałżonka.

Obciążona może być wyłącznie osoba, która umieściła rodzica w DPS.

 

 

32. Konieczność stworzenia jednolitej i doprecyzowanej ustawy – aby zakończyć dowolność interpretacyjną OPS, SKO i WSA

Analiza przedstawiona w raporcie z dnia 21.01.2026 r. oraz w uzupełnieniu z dnia 04.03.2026 r. jednoznacznie wskazuje, że główną przyczyną nadużyć w systemie pomocy społecznej jest brak jednoznacznych, precyzyjnych i zamkniętych przepisów. Obecna ustawa o pomocy społecznej pozostawia zbyt szerokie pole do interpretacji, co prowadzi do dowolności działań OPS, SKO i sądów administracyjnych.

Najpoważniejsze problemy wynikają z:

• braku jednoznacznej definicji „dochodu”,
• braku definicji „możliwości” w art. 103 ust. 2,
• braku zakazu sumowania dochodów współmałżonków,
• braku zakazu traktowania sprzedaży majątku jako dochodu,
• braku zakazu obciążania osób bez dochodu,
• braku zakazu obciążania osób chorych i niezdolnych do pracy,
• braku zakazu obciążania małoletnich,
• braku obowiązku stosowania realiów kraju pobytu,
• braku obowiązku przeprowadzenia wywiadu zgodnie z art. 107 ust. 1,
• braku nadzoru nad OPS i SKO,
• braku sankcji za naruszenia art. 103 ust. 2, art. 64 i art. 107 ust. 1.

W efekcie:

• OPS-y interpretują przepisy dowolnie,
• SKO powiela błędne decyzje,
• WSA ogranicza się do kontroli formalnej,
• obywatele są obciążani ponad możliwości,
• osoby mieszkające za granicą są oceniane według polskich norm,
• osoby bez dochodu są traktowane jak osoby z dochodem,
• współmałżonkowie są obciążani mimo braku obowiązku alimentacyjnego,
• dochodzi do tworzenia fikcyjnego dochodu gospodarstwa domowego.

Taki stan prawny nie spełnia standardów państwa prawa i wymaga pilnej interwencji ustawodawczej.

32.1. Dlaczego konieczna jest nowa, jednolita i doprecyzowana ustawa

Obecna ustawa o pomocy społecznej:

• zawiera luki,
• zawiera nieprecyzyjne pojęcia,
• nie chroni obywateli przed nadużyciami,
• nie zapewnia jednolitości stosowania prawa,
• pozwala OPS-om na dowolność interpretacyjną,
• nie nakłada realnych obowiązków dowodowych na organy,
• nie chroni osób chorych, bez dochodu, mieszkających za granicą,
• nie chroni rodzin przed obciążeniami przekraczającymi możliwości.

Dlatego konieczne jest stworzenie jednolitej, doprecyzowanej i zamkniętej ustawy, która:

• jednoznacznie definiuje dochód,
• jednoznacznie definiuje możliwości finansowe,
• zakazuje sumowania dochodów współmałżonków,
• zakazuje obciążania osób bez dochodu,
• zakazuje obciążania osób chorych i niezdolnych do pracy,
• zakazuje obciążania małoletnich,
• zakazuje traktowania sprzedaży majątku jako dochodu,
• nakazuje stosowanie realiów kraju pobytu,
• nakazuje przeprowadzenie wywiadu zgodnie z art. 107 ust. 1,
• wprowadza nadzór nad OPS i SKO,
• wprowadza sankcje za naruszenia prawa,
• wpisuje do ustawy zasadę SPS 023 419/08:
  „Odpłatność nie może doprowadzić rodziny do sytuacji wymagającej wsparcia z pomocy społecznej.”

32.2. Konkluzja końcowa

Aby zakończyć nadużycia i przywrócić zgodność systemu pomocy społecznej z Konstytucją, konieczne jest:

stworzenie jednolitej, doprecyzowanej ustawy o pomocy społecznej, która uniemożliwi OPS, SKO i WSA dowolną interpretację przepisów i zapewni realną ochronę obywateli.

Tylko jednoznaczne przepisy:

• zakończą sumowanie dochodów,
• zakończą traktowanie majątku jako dochodu,
• zakończą obciążanie osób bez dochodu,
• zakończą obciążanie osób chorych,
• zakończą obciążanie współmałżonków,
• zakończą obciążanie małoletnich,
• zakończą ignorowanie realiów kraju pobytu,
• zakończą wywiady telefoniczne,
• zakończą fikcyjne ustalenia OPS,
• przywrócą ochronę obywateli i zgodność z zasadą państwa prawa.

 

 

 

   Opracował

Michał Asman ps. Strażnik Prawa

michal.asman@gmail.com