Michał Asman dn.20.01.2026
https://michal-asman.manifo.com
WSTĘP
Niniejszy raport przedstawia szczegółową analizę obowiązujących przepisów ustawy o pomocy społecznej oraz praktyk stosowanych przez organy administracji publicznej przy ustalaniu odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej. Opracowanie identyfikuje luki prawne, niejednolite interpretacje oraz utrwalone mechanizmy nadużyć występujące na poziomie OPS, SKO oraz Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, a także wskazuje konsekwencje tych działań dla obywateli w kraju i za granicą.
Dokument obejmuje:
Celem raportu jest przedstawienie spójnych i jednoznacznych rozwiązań, które umożliwią wyeliminowanie nadużyć interpretacyjnych, zapewnią zgodność praktyki organów z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym oraz zagwarantują ochronę obywateli przed obciążeniami przekraczającymi ich realne możliwości.
Raport został przygotowany tak, aby mógł zostać przedstawiony:
RAPORT z dnia 26.01.2026
Dokument stanowi uzupełnienie i korektę raportu dotyczącego nieprawidłowości w ustalaniu odpłatności za pobyt w domach pomocy społecznej. Zawiera poprawione i doprecyzowane zapisy kluczowych przepisów ustawy o pomocy społecznej oraz praktyk OPS i SKO.
Celem uzupełnienia jest usunięcie nieprecyzyjnych sformułowań, wyeliminowanie nadużyć oraz przywrócenie zgodności z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym.
1. Art. 5 – zasada terytorialności prawa i kosztów życia
Art. 5 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej jest przepisem fundamentalnym, określającym zakres podmiotowy ustawy. Prawo do świadczeń przysługuje wyłącznie osobom:
Warunki te są łączne, a nie alternatywne.
1.1. Naruszenie przepisu przez OPS
OPS-y rutynowo stosują polskie kryteria dochodowe wobec obywateli mieszkających poza terytorium RP, mimo że osoby te:
Jest to stosowanie ustawy poza zakresem jej obowiązywania, co narusza:
1.2. Konsekwencje naruszenia art. 5
Ignorowanie art. 5 prowadzi do:
1.3. Nowy zapis do raportu
„Polacy mieszkający za granicą podlegają prawu państwa, w którym faktycznie żyją — tak samo jak cudzoziemcy mieszkający w Polsce podlegają polskiemu prawu. Dlatego ustalając odpłatność, organ musi stosować realia ekonomiczne państwa, w którym osoba przebywa, w tym koszty życia, siłę nabywczą i lokalne przepisy socjalne.”
Art. 61 – krąg osób zobowiązanych
Obecny zapis „małżonek, zstępni przed wstępnymi” jest nieprecyzyjny i prowadzi do nadużyć. OPS-y obciążają wnuków i prawnuków, mimo że nie mają oni obowiązku alimentacyjnego wobec dziadków.
2.1. Poprawiona wersja art. 61 (propozycja legislacyjna)
„Odpłatność za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ponoszą kolejno:
Wnuki, prawnuki i dalsi zstępni nie ponoszą odpłatności, chyba że: a) są opiekunami prawnymi mieszkańca, lub b) mieszkaniec był ich opiekunem prawnym.
Grup pokrewieństwa nie wolno łączyć. Przejście do kolejnej grupy jest dopuszczalne wyłącznie po ustaleniu, że wszystkie osoby z grupy wcześniejszej nie mogą ponieść opłaty.”
2.2. Uzupełnienie do art. 61 ust. 1 pkt 2
„Zapis ‘zstępni przed wstępnymi’ oznacza wyłącznie zstępnych pierwszego stopnia (dzieci). Wnuki, prawnuki i dalsi zstępni nie mogą być obciążani odpłatnością, ponieważ:
Obciążanie wnuków wynika wyłącznie z interesu finansowego gminy, ponieważ:
Praktyka ta nie ma podstawy prawnej i stanowi nadużycie interpretacyjne.”
2.3. Rola kryteriów dochodowych
OPS-y błędnie stosują kryteria dochodowe jako podstawę ustalenia odpłatności.
2.4. Poprawiony zapis art. 61 ust. 2
„Kryteria dochodowe pełnią wyłącznie funkcję wstępnego ustalenia, czy dana osoba może zostać obciążona zgodnie z art. 103 ust. 2. Kryteria nie mogą stanowić podstawy do automatycznego ustalenia odpłatności ani zastępować analizy możliwości osoby zobowiązanej.
2.5. Poprawiony zapis (do art. 61 ust. 2)
„Kryteria dochodowe pełnią wyłącznie funkcję wstępnego ustalenia, czy dana osoba może zostać obciążona zgodnie z art. 103 ust. 2.
Kryteria nie mogą stanowić podstawy do automatycznego ustalenia odpłatności ani zastępować analizy możliwości osoby zobowiązanej.”
Sformułowanie „w szczególności” jest nadużywane i prowadzi do automatyzmu..
3.2. Poprawiona wersja art. 64
„Wymienione przesłanki mają charakter przykładowy. Zwolnienie następuje w każdym przypadku, nawet przed ustaleniem opłat, w którym poniesienie opłaty spowodowałoby zagrożenie podstawowych potrzeb życiowych osoby zobowiązanej lub jej rodziny.”
4. Wywiad środowiskowy – zasady i naruszenia
OPS często ignoruje ustalenia wywiadu lub przeprowadza go niezgodnie z prawem.
4.1. Procedura po wywiadzie środowiskowym
„Jeżeli po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego organ nie uwzględnił przedstawionych okoliczności, osoba zobowiązana może złożyć wniosek do burmistrza/wójta/prezydenta miasta o ponowne zbadanie sprawy.” art.64
4.2. Poprawiony zapis art. 103 ust. 2
„Przez możliwości osoby zobowiązanej rozumie się dochód pozostający po odliczeniu kosztów utrzymania, zobowiązań finansowych, kosztów życia w kraju zamieszkania oraz innych wydatków niezbędnych do zapewnienia podstawowych potrzeb życiowych.”
„Wywiad środowiskowy musi zostać podpisany przez osobę, z którą jest przeprowadzany, a kopia wywiadu musi zostać jej przekazana.”
4.4. Obowiązek wywiadu przez ambasadę lub konsulat
Wywiad telefoniczny jest nieważny z mocy prawa. Wywiad musi przeprowadzić:
5. Pismo SPS 023 419/08 – kluczowy dokument ignorowany przez organy
W dniu 18 lipca 2008 r. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej wydało pismo SPS 023 419/08, które do dziś pozostaje najważniejszym oficjalnym stanowiskiem rządu dotyczącym ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.
W piśmie tym ministerstwo jednoznacznie stwierdziło:
„Odpłatność nie może doprowadzić rodziny do sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”
Pismo to:
I właśnie dlatego OPS i SKO mogą je ignorować, mimo że jego treść jest zgodna z:
To zdanie ma charakter wykładni autentycznej, ponieważ pochodzi bezpośrednio od organu odpowiedzialnego za ustawę o pomocy społecznej. Jego znaczenie jest fundamentalne:
Mimo to:
Brak implementacji tej zasady do ustawy prowadzi do:
Dlatego treść pisma SPS 023 419/08 powinna zostać wpisana do ustawy o pomocy społecznej, aby zakończyć dowolność interpretacyjną i przywrócić zgodność praktyki organów z intencją ustawodawcy.
1.- 5. Podsumowanie uzupełnienia
Uzupełnienie wprowadza:
Dokument usuwa nieprecyzyjne sformułowania, eliminuje nadużycia i przywraca zgodność z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym,
6. Ministerstwo Rodziny – wiedza o nieprawidłowościach i brak działań
Ministerstwo Rodziny:
„Odpłatność nie może doprowadzić rodziny do sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”
Mimo to:
To oznacza, że:
6.1. Rola ministerstwa – odpowiedzialność za brak zmian
6.2. Moja opinia
„Ministerstwo Rodziny, jako organ odpowiedzialny za ustawę o pomocy społecznej, od lat otrzymuje pisma z prośbą o interpretację przepisów.
7. Mechanizmy nadużyć OPS
OPS-y w wielu gminach stosują powtarzalne praktyki, które prowadzą do:
1. Sztucznego zawyżania dochodu
2. Doliczania osób nieuprawnionych
OPS-y rozszerzają krąg zobowiązanych, doliczając:
3. Manipulowania pojęciem „wspólnego gospodarstwa domowego”
OPS-y wykorzystują niewiedzę obywateli, zadając pytania sugerujące, a następnie:
4. Ignorowania art. 103 ust. 2
OPS-y nie badają:
Zamiast tego stosują automatyzm oparty na kryteriach dochodowych.
5. Pomijania wywiadu środowiskowego
Wywiad jest:
7.1. Wywiad środowiskowy – obowiązek przeprowadzenia przez właściwy organ
Wywiad środowiskowy jest podstawowym narzędziem ustalenia sytuacji osoby zobowiązanej.
Dlatego musi być przeprowadzony przez organ właściwy miejscowo, czyli:
Brak wywiadu przeprowadzonego przez właściwy organ oznacza:
OPS nie może:
8. Mechanizm nadużyć na poziomie SKO
SKO, zamiast pełnić funkcję kontrolną, często:
W praktyce SKO działa jak:
„druga pieczątka OPS”, a nie organ odwoławczy.
To powoduje, że błędne decyzje stają się „legalne”, mimo że są sprzeczne z intencją ustawodawcy.
8.1. Jak działają Samorządowe Kolegia Odwoławcze (SKO)
SKO w praktyce:
W praktyce SKO pełnią funkcję:
To jest systemowa wada, a nie pojedynczy błąd.
10. Interes finansowy gminy jako motor nadużyć
Gmina płaci za DPS.
Im więcej obciąży rodzinę, tym mniej płaci sama.
Dlatego OPS:
To nie jest przypadek.
To motywacja finansowa, a nie prawna.
11. Brak nadzoru państwa
W Polsce:
OPS działa praktycznie bez kontroli.
12. Odpowiedzialność polityczna
Przez ostatnie 15 lat:
To jest ciągłość zaniedbań legislacyjnych, niezależnie od tego, kto rządził.
13. Proponowany zapis ustawowy
„Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej nie może zostać ustalona w wysokości, która doprowadziłaby osobę zobowiązaną lub jej rodzinę do sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.
Organ obowiązany jest uwzględnić rzeczywistą sytuację materialną osoby zobowiązanej, w tym koszty utrzymania, zobowiązania finansowe oraz koszty życia w kraju zamieszkania.”
To jest pełne przeniesienie treści pisma SPS 023 419/08 do ustawy
14. Podsumowanie diagnozy
Obecny system:
Zmiana przepisów jest konieczna i pilna.
15. Wzmocnienie kontroli nad OPS i SKO
Propozycje zmian
16. Wniosek końcowy
Aby naprawić system, konieczne jest:
Bez tych zmian:
17. Podsumowanie uzupełnienia
Dokument usuwa nieprecyzyjne sformułowania, eliminuje nadużycia i przywraca zgodność z prawem rodzinnym, administracyjnym i konstytucyjnym
W związku z analizą praktyk stosowanych przez ośrodki pomocy społecznej, konieczne jest doprecyzowanie kluczowego elementu postępowania, który w wielu OPS-ach jest pomijany lub realizowany niezgodnie z ustawą.
1. OPS nie ma prawa wydawać decyzji „po kryteriach”
Wydawanie decyzji ustalających odpłatność wyłącznie na podstawie kryteriów dochodowych jest niezgodne z:
• art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej (obowiązek badania możliwości, nie dochodu),
• art. 64 ustawy o pomocy społecznej (zwolnienia, gdy opłata zagraża podstawowym potrzebom),
• art. 7, 77 i 80 KPA (obowiązek ustalenia stanu faktycznego),
• wyrokiem NSA I OSK 2820/16 z 10.05.2017 r.,
• pismem MPiPS SPS 023 419/08.
Kryteria dochodowe stanowią jedynie limit maksymalny, a nie podstawę do automatycznego obciążania.
2. Prawidłowa procedura ustalania odpłatności
Krok 1 – art. 103 ust. 2: badanie możliwości
Jest to etap obowiązkowy i nadrzędny.
Należy ustalić:
• sytuację rodzinną,
• stan zdrowia,
• obciążenia finansowe,
• koszty utrzymania,
• realne warunki życia,
• zdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb.
Jeżeli z analizy możliwości wynika, że osoba nie jest w stanie zapłacić nic —
postępowanie kończy się na tym etapie.
Nie stosuje się żadnych kryteriów.
Krok 2 – zastosowanie kryteriów (tylko jeśli istnieją możliwości)
Jeżeli osoba może zapłacić określoną kwotę (np. 500 zł), dopiero wtedy stosuje się kryteria dochodowe, aby ustalić, czy OPS może obciążyć do tej kwoty.
Krok 3 – porównanie możliwości z kryteriami
• Jeżeli kryteria wskazują kwotę wyższą niż możliwości — obowiązuje kwota wynikająca z możliwości.
• Jeżeli kryteria wskazują kwotę niższą — obowiązuje kwota wynikająca z kryteriów.
• Jeżeli kryteria wskazują 0 zł — nie można obciążyć w ogóle.
Przykład:
możliwości = 500 zł
kryteria = 1200 zł
→ górna granica to 500 zł, nie 1200.
3. Najczęstsze naruszenie
W wielu OPS-ach stosuje się procedurę odwrotną:
• najpierw kryteria,
• potem ewentualne „zwolnienie”,
• bez badania możliwości,
• bez ustalenia stanu faktycznego,
• bez analizy sytuacji rodziny.
Praktyka ta jest sprzeczna z ustawą, orzecznictwem i zasadami postępowania administracyjnego.
Opracował
Michał Asman ps. Strażnik Prawa
michal.asman@gmail.com
Xarm 16:27, 4 lutego 2026
Bardzo dziękuję za podjęcie tematu. Jako osoba, która już drugi rok z rzędu walczy z OPS o zwolnienie na podstawie art. 64 ptk 7 ups mogę powiedzieć, że jest to nierówna walka. Warto także do petycji zasadę obliczania odpłatności zgodna z Wyrokiem NSA I OSK 2820/16 z dnia 10.05.2017. Wiem, że z tym też jest problem, bo OPS kasują wszystkich równo.
„Naczelny Sąd Administracyjny podziela wyrażony w orzecznictwie pogląd, że prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty winien polegać na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie podmiotu zobowiązanego w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną (por. np. prawomocny wyrok WSA w Poznaniu z dnia 8 marca 2013 roku sygn. akt II SA/Po 884/12).”