Interpelacja nr 16588, złożona przez poseł Iwonę Kozłowską, miała zwrócić uwagę na sytuację osób mieszkających za granicą, które są obciążane opłatami za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej. Przedstawiony w niej przypadek Pana K.P. z Londynu pokazuje jednak coś znacznie poważniejszego: ośrodki pomocy społecznej w całej Polsce stosują przepisy w sposób sprzeczny z ustawą, posłowie nie znają właściwej procedury, a ministerstwo – zamiast korygować błędy – powiela je w oficjalnej odpowiedzi.
W efekcie osoby mieszkające za granicą są traktowane tak, jakby żyły w Polsce. Ich dochody przelicza się na złotówki, ignorując realne koszty życia w kraju pobytu. To prowadzi do decyzji, które nie tylko naruszają ustawę o pomocy społecznej, ale też zagrażają podstawowemu utrzymaniu tych osób.
OPS zastosował niewłaściwy przepis – i złamał procedurę
W interpelacji czytamy, że przy ustalaniu dochodu Pana K.P. „nie uwzględniano żadnych innych wskaźników”, poza samym przychodem z Wielkiej Brytanii. To prawda – OPS tak zrobił. Problem polega na tym, że w ogóle nie miał prawa stosować art. 8 ustawy o pomocy społecznej, bo ten przepis dotyczy świadczeń pieniężnych, a nie odpłatności za DPS.
W przypadku zstępnych stosuje się art. 103 ust. 2, który nakazuje ustalać odpłatność w formie umowy, po wcześniejszym zbadaniu możliwości, a nie dochodu. To oznacza negocjacje, a nie decyzję administracyjną. OPS w Brodnicy złamał więc procedurę już na pierwszym etapie.
Pismo SPS 023‑419/08: ministerstwo już dawno wyjaśniło, jak to robić
Co ciekawe, samo ministerstwo już w 2008 roku wyjaśniło, jak prawidłowo ustalać odpłatność za DPS. Najpierw należy ustalić możliwości osoby zobowiązanej – jej stan zdrowia, koszty utrzymania, obciążenia rodzinne, realne warunki życia i zdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb. Jeśli możliwości wynoszą zero, postępowanie kończy się na tym etapie. Kryteria dochodowe stosuje się dopiero wtedy, gdy osoba ma realną możliwość zapłaty.
OPS w Brodnicy zrobił odwrotnie: zaczął od kryteriów, pominął ustalenie możliwości i wydał decyzję, choć powinien prowadzić negocjacje.
Art. 107 ust. 1: OPS musi ustalić realia życia – w kraju pobytu
Pan K.P. zarabia 1030 funtów. W Polsce wygląda to na „wysoki dochód”, ale w Londynie to kwota, która ledwo pozwala pokryć podstawowe koszty życia. OPS nie ustalił żadnego z elementów wymaganych przez art. 107 ust. 1 – nie zbadał kosztów mieszkania, transportu, pracy, jedzenia, utrzymania rodziny ani realnych warunków bytowych. Nie zastosował też Prawa konsularnego, które jest obowiązkowe w przypadku osób mieszkających za granicą.
Wywiad środowiskowy musi ustalić „całokształt sytuacji życiowej”. W przypadku osoby mieszkającej za granicą oznacza to ustalenie jej sytuacji w kraju pobytu, a nie w Polsce. OPS tego nie zrobił, a mimo to wydał decyzję.
Ministerstwo powiela błędy OPS i miesza przepisy
W odpowiedzi na interpelację ministerstwo pisze, że odpłatność ustala się w umowie. To prawda – ale w tej samej odpowiedzi nie zauważa, że OPS wydał decyzję, nie prowadził negocjacji i nie zbadał możliwości. Co więcej, minister powołuje się na art. 8 ust. 13 dotyczący przeliczenia waluty, choć przepis ten nie ma zastosowania do odpłatności za DPS.
Najbardziej zaskakujące jest jednak zdanie, że „w krajach gdzie wynagrodzenia i koszty życia są wyższe, wyższe są też koszty pobytu w placówkach opieki całodobowej”. To nie ma żadnego związku z tematem interpelacji. Ustawa o pomocy społecznej nie bada kosztów DPS w innych krajach. Chodzi o utrzymanie osoby zobowiązanej, a nie o porównywanie systemów opieki.
Ministerstwo sugeruje kierowanie spraw do sądu – również błędnie
Ministerstwo pisze, że w przypadku osób mieszkających za granicą „uzasadnione jest wytoczenie powództwa alimentacyjnego”. To nieprawda. OPS może kierować sprawę do sądu dopiero wtedy, gdy prawidłowo przeprowadzi postępowanie administracyjne, zbada możliwości, ustali koszty życia w kraju pobytu i zastosuje Prawo konsularne. OPS w Brodnicy nie wykonał żadnego z tych obowiązków.
Co gorsza, ministerstwo miesza dwa różne świadczenia: odpłatność za DPS (administracyjną) i alimenty (cywilne). To błąd merytoryczny, który wprowadza chaos interpretacyjny.
Dlaczego OPS-y źle interpretują ustawę?
Problem ma charakter ogólnopolski. OPS-y nie otrzymują szkoleń, nie mają dostępu do oficjalnych interpretacji, a forum OPS stało się nieformalnym centrum wykładni prawa. Media mówią wyłącznie o kryteriach dochodowych, a nawet pracownicy ministerstwa nie znają kluczowych wyroków, takich jak NSA I OSK 2820/16.
Art. 5: osoby mieszkające za granicą nie podlegają kryteriom dochodowym
To jeden z najważniejszych elementów, który umknął zarówno posłance, jak i ministerstwu. Art. 5 ustawy o pomocy społecznej mówi jasno: świadczenia przysługują osobom przebywającym na terytorium RP. Osoba mieszkająca za granicą nie jest beneficjentem ustawy, a więc nie podlega kryteriom dochodowym z art. 8 i nie może być oceniana według polskich tabel dochodowych. Wobec takich osób stosuje się wyłącznie art. 103 ust. 2.
OPS w Brodnicy naruszył art. 5, art. 103 ust. 2 i art. 107 ust. 1.
Podsumowanie
Art. 103 ust. 2 jest fundamentem ustalania odpłatności za DPS. Jeśli OPS go pomija, cała decyzja jest niezgodna z ustawą. Przypadek Pana K.P. pokazuje, że problem ma charakter ogólnopolski i wymaga pilnych zmian systemowych – od szkoleń, przez nadzór, po stworzenie oficjalnej platformy wiedzy dla OPS.
Michał Asman
