Na forum OPS.pl pojawiło się pytanie o to, czy należy zmienić decyzję o odpłatności za DPS, jeśli dochód mieszkańca wzrósł o mniej niż 10% względem poprzedniego wywiadu. To pytanie powtarza się w OPS‑ach od lat, a odpowiedzi często opierają się na błędnym założeniu, że próg 10% ma zastosowanie również do odpłatności za DPS. W rzeczywistości jest inaczej — i warto to wyjaśnić raz na zawsze.
Skąd wziął się próg 10%?
Próg 10% wynika z art. 8 ust. 3a ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten dotyczy wyłącznie świadczeń pieniężnych, takich jak zasiłki okresowe czy celowe. Jego celem jest ustalenie, czy zmiana dochodu wpływa na prawo do świadczenia lub jego wysokość.
Warto podkreślić: art. 8 reguluje świadczenia pieniężne, a nie odpłatność za DPS.
Dlaczego próg 10% nie dotyczy DPS?
Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej jest świadczeniem niepieniężnym i została uregulowana w art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten nie odwołuje się do kryteriów dochodowych, nie posługuje się progiem 10% i nie nakazuje porównywania dochodu rok do roku.
Odpłatność ustala się wyłącznie na podstawie możliwości osoby, a nie na podstawie procentowej zmiany dochodu. Roczne wywiady służą jedynie aktualizacji sytuacji, ale nie powodują automatycznej zmiany decyzji.
Czy porównywać dochód do wywiadu sprzed roku czy sprzed dwóch lat?
To pytanie pojawia się regularnie, ale wynika z błędnego założenia. Skoro próg 10% nie ma zastosowania do DPS, to nie porównuje się dochodu ani do wywiadu sprzed roku, ani sprzed dwóch lat. Nie ma znaczenia, czy dochód wzrósł o 5%, 10% czy 30%.
Zmiana decyzji o odpłatności może nastąpić tylko wtedy, gdy zmieniły się realne możliwości osoby, a nie jej dochód w ujęciu procentowym.
Co w praktyce powinien zrobić OPS?
Jeżeli jedyną zmianą jest wzrost dochodu o określony procent, OPS nie ma podstawy prawnej, aby zmieniać decyzję o odpłatności za DPS. Nie stosuje się tu ani art. 8, ani progu 10%, ani mechanizmów właściwych dla świadczeń pieniężnych.
Zmiana decyzji jest możliwa tylko wtedy, gdy:
- zmieniła się faktyczna sytuacja życiowa osoby,
- zmieniły się jej realne możliwości finansowe,
- a OPS jest w stanie to wykazać na podstawie art. 61.
Sam wzrost dochodu — nawet znaczny — nie jest wystarczającą przesłanką.
Podsumowanie
Próg 10% nie ma żadnego zastosowania do odpłatności za DPS. Wynika on z art. 8, który dotyczy świadczeń pieniężnych, a nie odpłatności za pobyt. Odpłatność za DPS reguluje art. 61 i opiera się wyłącznie na ocenie możliwości osoby. Dlatego nie porównuje się dochodu rok do roku, nie stosuje się kryteriów dochodowych i nie zmienia się decyzji tylko dlatego, że dochód wzrósł o określony procent.
Art. 61 — przepis, który OPS‑y czytają jak alimentację, choć nią nie jest
Aby zrozumieć, skąd biorą się błędy, trzeba zacząć od pełnego brzmienia art. 61 ustawy o pomocy społecznej:
Art. 61. 1. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.
A dalej, w ust. 2 pkt 2 lit. a:
„…małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego…”
To właśnie ten fragment OPS‑y odczytują jak alimentację. Widzą słowo „zstępni” i automatycznie zakładają, że można obciążyć wszystkich zstępnych — także wnuki. Widzą „kolejność” i traktują ją jak kolejność alimentacyjną. Widzą „dochód” i zaczynają od kryteriów.
Problem polega na tym, że art. 61 nie jest przepisem alimentacyjnym.
To przepis o odpłatności, który działa wyłącznie w powiązaniu z art. 103 ust. 2.
Art. 61 i art. 103 ust. 2 — fundament, od którego trzeba zacząć
Aby zrozumieć, jak prawidłowo ustala się odpłatność za DPS, trzeba zacząć od literalnego brzmienia ustawy. Art. 61 ust. 2 pkt 2 stanowi:
„Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2.”
A dalej, w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a:
„…w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego…”
I tu jest sedno problemu.
To nie jest przepis, który pozwala ustalać odpłatność „od kryteriów”.
To jest przepis, który mówi, że jeżeli w ogóle istnieją możliwości, to dopiero wtedy można sprawdzić, czy dochód przekracza 300%.
OPS‑y, SKO i WSA od lat interpretują to odwrotnie — jakby ustawa nakazywała zaczynać od kryteriów. Tymczasem art. 61 odsyła wprost do art. 103 ust. 2, a więc pierwszym krokiem zawsze musi być ustalenie możliwości.
