W polskim systemie pomocy społecznej od lat funkcjonuje fiskalny sposób ustalania odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Ośrodki pomocy społecznej rozpoczynają postępowanie od matematycznego zastosowania kryterium dochodowego, określają na tej podstawie kwotę opłaty, a następnie przedstawiają obywatelowi dokument nazwany „umową”.
Jeżeli strona odmawia podpisania tak przygotowanego dokumentu, organ traktuje odmowę tak, jakby obywatel odmówił zawarcia prawidłowej umowy przewidzianej w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Następnie wydawana jest decyzja oparta na podobnym mechanizmie dochodowym, podczas gdy rzeczywiste możliwości ponoszenia opłaty schodzą na dalszy plan albo zostają przesunięte do odrębnego postępowania o zwolnienie z opłaty.
Taki sposób działania odwraca konstrukcję ustawy.
Art. 61 ust. 2 pkt 2 nie rozpoczyna ustalania wysokości opłaty od kryterium 300%. Najpierw stanowi, że małżonek oraz zstępni przed wstępnymi wnoszą opłatę:
„zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:”
Dopiero po tym odesłaniu i po dwukropku znajdują się lit. a i b dotyczące 300% kryterium dochodowego.
Art. 103 ust. 2 nakazuje natomiast ustalać wysokość opłaty:
„biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości”.
Kryterium 300% nie może więc samo stworzyć możliwości płatniczej, której człowiek faktycznie nie posiada.
Fundament ustawy: art. 1–3 ustawy o pomocy społecznej
Analizy odpłatności za DPS nie można rozpoczynać od wyrwanego z kontekstu art. 61 ani od samego progu 300%.
Ustawa o pomocy społecznej stanowi uporządkowaną konstrukcję prawną, a jej przepisy szczegółowe muszą być interpretowane z uwzględnieniem przepisów ogólnych określających przedmiot i cel ustawy.
Art. 1 stanowi, że ustawa określa:
- zadania w zakresie pomocy społecznej;
- rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady i tryb ich udzielania;
- organizację pomocy społecznej;
- zasady i tryb postępowania kontrolnego w zakresie pomocy społecznej.
Organ nie może zatem dowolnie zmieniać kolejności ustanowionej przez ustawodawcę, pomijać określonych w ustawie przesłanek ani zastępować ustawowego sposobu ustalania opłaty własnym algorytmem fiskalnym.
Art. 2 ust. 1 stanowi:
„Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości”.
Art. 3 ust. 1 wskazuje natomiast:
„Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka”.
Przepisy te nie są deklaracjami pozbawionymi znaczenia przy ustalaniu odpłatności.
Nie można interpretować art. 61 i art. 103 ust. 2 w taki sposób, aby system pomocy społecznej sam doprowadzał rodzinę do zadłużenia, niewypłacalności albo utraty możliwości zaspokojenia jej podstawowych potrzeb.
Dopełnieniem tej konstrukcji jest stanowisko Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej SPS-023-419/08, wskazujące na konieczność uwzględniania rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny przy ustalaniu odpłatności.
Art. 8 dotyczy prawa do świadczeń pieniężnych
Art. 8 ust. 1 rozpoczyna się od jednoznacznego określenia przedmiotu regulacji:
„Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (…) przysługuje”.
Przepis określa kryteria dochodowe związane z prawem do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
Ustalanie odpłatności członka rodziny za pobyt mieszkańca w DPS ma natomiast inny charakter. Nie chodzi o przyznanie obywatelowi świadczenia pieniężnego, lecz o nałożenie na niego ciężaru publicznoprawnego.
Dlatego reguły ustalania dochodu nie mogą zostać zastosowane w taki sposób, aby wyeliminować odrębną przesłankę „możliwości” zapisaną w art. 103 ust. 2.
Szczególnie dobrze widać problem przy dochodach uzyskiwanych za granicą. Art. 8 ust. 13 odnosi się do przeliczenia dochodu w walucie obcej według średniego kursu NBP z dnia wydania decyzji administracyjnej:
„w sprawie świadczenia z pomocy społecznej”.
Nie można więc sprowadzić sytuacji osoby pracującej w Niemczech czy innym państwie do przeliczenia jej wynagrodzenia na złote i porównania otrzymanej wartości z polskim kryterium, pomijając realne koszty życia w państwie zamieszkania.
Formalny dochód jest jednym zagadnieniem.
Rzeczywista możliwość przeznaczenia części tego dochodu na opłatę za DPS jest zagadnieniem odrębnym.
Kogo ustawa rzeczywiście obciąża?
Art. 61 ust. 1 określa kolejność osób i podmiotów obowiązanych:
- mieszkaniec DPS;
- małżonek, zstępni przed wstępnymi;
- gmina.
Samo ustalenie, że dana osoba znajduje się w ustawowym kręgu zobowiązanych, nie przesądza jeszcze o wysokości należnej od niej opłaty.
Równie ważne jest rozróżnienie pomiędzy osobą zobowiązaną a osobami, których dochody mogą mieć znaczenie przy późniejszym ustalaniu dochodu na osobę w rodzinie.
Jeżeli przykładowo matka męża przebywa w DPS, jego żona nie staje się z tego powodu samodzielną osobą zobowiązaną do ponoszenia opłaty za teściową.
Analogicznie mąż nie staje się osobą zobowiązaną do ponoszenia opłaty za rodzica swojej żony.
Zięć albo synowa nie stają się osobami zobowiązanymi tylko dlatego, że pozostają w małżeństwie z dzieckiem mieszkańca DPS.
To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie dla prawidłowego stosowania art. 103 ust. 2 oraz kryterium z art. 61 ust. 2 pkt 2.
Art. 61 ust. 2 pkt 2: kolejność została zapisana w samym przepisie
Art. 61 ust. 2 pkt 2 stanowi, że małżonek oraz zstępni przed wstępnymi wnoszą opłatę:
„zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:”
Dopiero po tych słowach ustawodawca umieścił dwukropek oraz lit. a i b dotyczące 300% kryterium dochodowego.
Nie można odwrócić tej konstrukcji.
Lit. a i b nie mogą zostać wyjęte spod nadrzędnej dyspozycji przepisu i przekształcone w samodzielny taryfikator odpłatności.
Najpierw trzeba odczytać przepis, do którego ustawodawca wyraźnie kieruje organ, czyli art. 103 ust. 2.
Art. 103 ust. 2: „dochody i możliwości”
Art. 103 ust. 2 nakazuje ustalać wysokość opłaty:
„biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości”.
Ustawodawca wskazał więc dwa elementy:
- dochody;
- możliwości.
Spójnik „i” ma tutaj znaczenie podstawowe.
Dochód nie jest możliwością płatniczą.
Osoba może formalnie otrzymywać wynagrodzenie lub inne dochody, a jednocześnie ponosić takie konieczne koszty utrzymania, że nie dysponuje środkami pozwalającymi na dodatkowe finansowanie pobytu innej osoby w DPS.
Na rzeczywiste możliwości mogą wpływać między innymi:
- stan zdrowia;
- koszty leczenia;
- koszty mieszkania;
- niezbędne koszty utrzymania;
- liczba osób pozostających na utrzymaniu;
- konieczne koszty związane z wykonywaniem pracy;
- obowiązki rodzinne;
- sytuacja majątkowa;
- inne rzeczywiste i konieczne obciążenia.
Gdyby ustawodawca chciał ograniczyć analizę wyłącznie do formalnego dochodu, nie dodawałby do art. 103 ust. 2 drugiego pojęcia: „możliwości”.
Prawidłowa kolejność ustalania wysokości opłaty
Według prezentowanej tutaj wykładni art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 tworzą mechanizm wymagający kolejno:
- ustalenia rzeczywistych możliwości osoby zobowiązanej;
- zastosowania właściwego kryterium dochodowego;
- porównania obu granic.
Kolejności tej nie można odwrócić.
Krok 1. Najpierw indywidualne możliwości konkretnej osoby
Na pierwszym etapie należy zbadać sytuację konkretnej osoby zobowiązanej, a nie tworzyć wspólną możliwość płatniczą całego gospodarstwa domowego.
Jeżeli rodzic jednego z małżonków przebywa w DPS, analizowana jest sytuacja osoby pozostającej w ustawowej relacji z mieszkańcem DPS.
Jej współmałżonek, będący zięciem albo synową mieszkańca, nie staje się tylko z powodu małżeństwa samodzielną osobą zobowiązaną.
Dlatego dochód współmałżonka nie może zostać na tym etapie automatycznie utożsamiony z osobistą możliwością płatniczą osoby zobowiązanej.
Małżeństwo samo w sobie nie oznacza, że wynagrodzenie jednej osoby staje się osobistym dochodem drugiej ani że cały dochód współmałżonka pozostaje do dyspozycji osoby obciążanej opłatą.
Organ powinien więc ustalić, ile konkretna osoba rzeczywiście może przeznaczyć na DPS po uwzględnieniu jej realnej sytuacji życiowej.
Jeżeli możliwości wynoszą 0 zł, na tym kończy się ustalanie dodatniej opłaty
Ten element ma znaczenie rozstrzygające.
Jeżeli po przeanalizowaniu dochodów oraz rzeczywistej sytuacji osobistej, rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej zostanie ustalone, że możliwości ponoszenia opłaty wynoszą:
0 zł
według prezentowanej tutaj wykładni organ nie ma dodatniej kwoty możliwości, którą mógłby następnie poddać kryterium 300%.
Nie można zastosować mechanizmu:
możliwości = 0 zł → przekroczenie 300% → powstaje dodatnia opłata.
Takie działanie całkowicie odwracałoby znaczenie art. 103 ust. 2.
Kryterium dochodowe nie może stworzyć możliwości płatniczej, której człowiek faktycznie nie posiada.
Jeżeli możliwości wynoszą 0 zł, samo formalne przekroczenie 300% kryterium dochodowego nie może według tej wykładni wykreować dodatniej opłaty.
Pozostałą część kosztu ponosi gmina w zakresie wynikającym z konstrukcji art. 61.
Dopiero jeżeli pierwszy etap przyniesie wynik dodatni, można przejść do kryterium dochodowego.
Krok 2. Dopiero później kryterium 300%
Jeżeli ustalono, że konkretna osoba posiada rzeczywistą możliwość ponoszenia opłaty, można przejść do ograniczeń wynikających z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a albo b.
W przypadku osoby pozostającej w rodzinie lit. b posługuje się pojęciem:
„dochodu na osobę w rodzinie”.
I właśnie tutaj dochód współmałżonka może uzyskać inną, ściśle określoną funkcję.
Może być uwzględniony przy matematycznym ustalaniu dochodu rodziny i dochodu przypadającego na jedną osobę.
Nie oznacza to jednak, że współmałżonek staje się osobą zobowiązaną do ponoszenia opłaty za swojego teścia albo teściową.
Trzeba więc rozdzielić trzy różne kwestie:
1. osobiste możliwości osoby zobowiązanej;
2. uwzględnienie dochodu współmałżonka przy ustalaniu dochodu na osobę w rodzinie;
3. sam obowiązek ponoszenia opłaty.
Nie można tych konstrukcji utożsamiać.
Dochód współmałżonka uwzględniony przy obliczeniu kryterium nie staje się automatycznie osobistym dochodem ani osobistą możliwością płatniczą osoby zobowiązanej.
Krok 3. Zawsze obowiązuje niższa granica
Po zakończeniu dwóch pierwszych etapów organ dysponuje dwiema wartościami:
A. rzeczywistą możliwością płatniczą osoby zobowiązanej, ustaloną na podstawie art. 103 ust. 2;
oraz
B. granicą wynikającą z zastosowania kryterium z art. 61 ust. 2 pkt 2.
Według prezentowanej tutaj wykładni opłata nie może przekroczyć niższej z tych wartości.
Jeżeli:
możliwości = 500 zł
kryterium pozwala matematycznie na 1200 zł
opłata nie może wynosić 1200 zł.
Kryterium dochodowe nie może podwyższyć rzeczywistej możliwości człowieka z 500 zł do 1200 zł.
Granica wynosi więc 500 zł.
Jeżeli:
możliwości = 1200 zł
ograniczenie wynikające z kryterium = 500 zł
opłata nie może przekroczyć 500 zł.
Jeżeli zaś:
możliwości = 0 zł
nie istnieje dodatnia możliwość płatnicza, którą próg 300% może przekształcić w obowiązek zapłaty.
Kryterium jest filtrem, nie cennikiem
Istotę całego mechanizmu można sprowadzić do prostej zasady:
Art. 103 ust. 2 odpowiada najpierw na pytanie, czy i ile konkretna osoba rzeczywiście może zapłacić. Art. 61 ust. 2 pkt 2 nakłada następnie dodatkowe ograniczenie dochodowe.
Kryterium może zatem ograniczyć wysokość opłaty.
Nie może jednak stworzyć możliwości płatniczej, której nie wykazała wcześniejsza analiza art. 103 ust. 2.
Dlatego prawidłowa sekwencja wygląda następująco:
osoba zobowiązana → jej dochody i rzeczywiste możliwości → jeżeli możliwości = 0 zł, koniec ustalania dodatniej opłaty → jeżeli możliwości są dodatnie, zastosowanie kryterium → porównanie obu granic → zastosowanie niższej kwoty.
Współmałżonek nie może stać się ukrytym płatnikiem
Rozróżnienie dwóch etapów ma szczególne znaczenie w przypadku małżeństw.
Jeżeli mieszkańcem DPS jest rodzic męża, jego żona nie staje się tylko z powodu zawartego małżeństwa osobą zobowiązaną do finansowania pobytu teścia albo teściowej.
Analogicznie mąż nie staje się osobą zobowiązaną do ponoszenia opłaty za rodzica swojej żony.
Dochód współmałżonka może mieć znaczenie przy ustalaniu dochodu na osobę w rodzinie, gdy dochodzi już do zastosowania kryterium z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b.
Nie wolno jednak wykorzystać tego dochodu do stworzenia fikcyjnego obrazu indywidualnych możliwości osoby zobowiązanej.
W przeciwnym przypadku współmałżonek staje się faktycznie ukrytym płatnikiem pobytu własnego teścia albo teściowej, mimo że sam nie jest adresatem analizowanego obowiązku.
Dokument oparty od początku na 300% nie realizuje art. 103 ust. 2
Powyższa kolejność pozwala również właściwie ocenić dokument przedstawiany przez OPS jako „umowa”.
Jeżeli organ:
- nie ustala najpierw rzeczywistych możliwości;
- rozpoczyna od dochodu rodziny;
- stosuje 300%;
- otrzymuje matematyczną kwotę;
- wpisuje ją do dokumentu;
- przedstawia dokument obywatelowi do podpisania,
to odwraca ustawową kolejność.
Taki dokument pomija samodzielną przesłankę „możliwości”.
O charakterze umowy z art. 103 ust. 2 nie decyduje jej tytuł ani pieczęć. Decyduje to, czy wysokość opłaty została ustalona zgodnie z ustawowym nakazem uwzględnienia dochodów i możliwości.
Jeżeli nie, odmowa podpisania dokumentu nie powinna być automatycznie utożsamiana z odmową zawarcia prawidłowej umowy z art. 103 ust. 2.
Art. 61 ust. 2d: decyzja nadal wymaga uwzględnienia możliwości
Odmowa zawarcia umowy nie usuwa art. 103 ust. 2.
Art. 61 ust. 2d nakazuje ustalić wysokość opłaty decyzją:
„z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2”.
Sformułowanie „ograniczeń” jest tutaj szczególnie istotne.
Ustawodawca ponownie przywołuje zarówno art. 61 ust. 2 pkt 2, jak i art. 103 ust. 2.
Nie pozwala zatem po odmowie umowy zastąpić możliwości prostym rachunkiem 300%.
Zmienia się forma prawna ustalenia wysokości opłaty, z umowy na decyzję.
Nie powinny natomiast znikać materialne elementy tego ustalenia.
Art. 61 ust. 2e: szczególny tryb
Art. 61 ust. 2e dotyczy innej sytuacji.
Do jego zastosowania potrzebne jest łączne wystąpienie:
- odmowy zawarcia umowy z art. 103 ust. 2;
- niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.
Ustawodawca użył spójnika „oraz”.
Warunki muszą więc wystąpić razem.
Co niezwykle istotne, art. 61 ust. 2e sam nie zawiera progu 300%.
Określa odmienny sposób ustalenia opłaty jako różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą mieszkańca oraz opłatami innych osób obowiązanych.
Następnie art. 61 ust. 2f nakazuje ustalić tę opłatę proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych.
Nie można więc utożsamiać trzech odmiennych elementów:
- ograniczeń dochodowych z art. 61 ust. 2 pkt 2;
- decyzji z art. 61 ust. 2d;
- szczególnego mechanizmu z art. 61 ust. 2e i 2f.
Wadliwa umowa nie otwiera automatycznie drogi do art. 61 ust. 2e
Pierwszą przesłanką ust. 2e jest odmowa zawarcia:
„umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2”.
Nie chodzi więc o odmowę podpisania dowolnego dokumentu przygotowanego przez OPS.
Jeżeli przedstawiona stronie „umowa” została sporządzona:
- bez wcześniejszego ustalenia jej możliwości;
- wyłącznie według mechanizmu 300%;
- z utożsamieniem dochodu rodziny z osobistą możliwością jednej osoby,
to powstaje podstawowe pytanie: czy była to w ogóle umowa odpowiadająca art. 103 ust. 2?
Jeżeli nie, odmowa jej podpisania nie powinna automatycznie realizować pierwszego warunku art. 61 ust. 2e.
Również odmowa wywiadu nie może naprawić wcześniejszej wadliwości dokumentu.
Znaczenie rodzinnego wywiadu środowiskowego
Art. 107 ust. 1 przewiduje ustalanie sytuacji:
- osobistej;
- rodzinnej;
- dochodowej;
- majątkowej.
Już sama konstrukcja tego przepisu pokazuje, że sytuacji człowieka nie można sprowadzić do jednej liczby nazwanej dochodem.
Jeżeli organ dysponuje dokumentami dotyczącymi kosztów utrzymania, leczenia, sytuacji rodzinnej, majątkowej i innych realnych obciążeń, informacje te nie powinny zostać zignorowane przy ocenie możliwości.
Nie można jednocześnie żądać przeprowadzenia wywiadu dotyczącego całej sytuacji osoby i następnie twierdzić, że przy ustalaniu opłaty rzeczywiste znaczenie ma jedynie formalny dochód.
Art. 64 nie może zastąpić art. 103 ust. 2
Art. 64 przewiduje częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty.
Art. 103 ust. 2 dotyczy wcześniejszego zagadnienia: prawidłowego ustalenia wysokości samej opłaty.
Są to różne instytucje.
Badanie możliwości na podstawie art. 103 ust. 2 nie jest ulgą ani aktem dobrej woli administracji.
Jeżeli rzeczywiste możliwości powinny zostać ustalone już przy określaniu wysokości opłaty, organ nie może ich pominąć, wyliczyć należności według kryterium, a następnie powiedzieć obywatelowi, że może wystąpić o zwolnienie.
Taki mechanizm odwraca relację pomiędzy art. 103 ust. 2 i art. 64.
Jak organy odwracają ustawową konstrukcję
W praktyce mechanizm często wygląda następująco:
- organ zaczyna od dochodu;
- stosuje 300% kryterium;
- oblicza kwotę;
- wpisuje ją do dokumentu nazwanego „umową”;
- oczekuje podpisu obywatela;
- odmowę traktuje jako odmowę ustawowej umowy;
- wydaje decyzję w podobnej wysokości;
- realną sytuację człowieka przesuwa do art. 64.
Według prezentowanej tutaj wykładni ustawowa kolejność powinna wyglądać odwrotnie:
- ustalenie osoby zobowiązanej;
- ustalenie jej dochodów i rzeczywistych możliwości;
- jeżeli możliwości = 0 zł, zakończenie ustalania dodatniej opłaty wobec tej osoby;
- jeżeli istnieją dodatnie możliwości, zastosowanie właściwego kryterium dochodowego;
- porównanie obu granic;
- zastosowanie niższej;
- przedstawienie prawidłowej umowy;
- dopiero w przypadku odmowy przejście do dalszego trybu przewidzianego ustawą.
Kryterium 300% nie jest cennikiem DPS
Największym praktycznym błędem jest potraktowanie kryterium 300% jak urzędowego cennika.
Powstaje wtedy prosty schemat:
dochód rodziny minus chronione 300% = kwota do zapłaty.
Takie matematyczne działanie pomija samodzielne znaczenie art. 103 ust. 2.
Formalne przekroczenie określonego poziomu dochodu nie oznacza jeszcze, że cała różnica stanowi realne środki pozostające do dyspozycji obywatela.
Kryterium może ograniczyć opłatę. Nie może stworzyć możliwości płatniczej.
To właśnie dlatego pierwszy etap musi polegać na rzeczywistym ustaleniu możliwości konkretnego człowieka.
Skutki wadliwej praktyki
Odwrócenie ustawowej kolejności prowadzi do szczególnie dotkliwych skutków.
Osoba może formalnie przekraczać 300% kryterium, a jednocześnie ponosić wysokie:
- koszty leczenia;
- koszty mieszkania;
- koszty dojazdów do pracy;
- koszty utrzymania dzieci;
- ubezpieczenia;
- inne konieczne wydatki.
Jeżeli organ traktuje całą nadwyżkę ponad kryterium jako pieniądze dostępne na DPS, tworzy fikcyjny obraz sytuacji finansowej człowieka.
Problem jest szczególnie widoczny przy osobach mieszkających za granicą. Wynagrodzenie zostaje przeliczone na złote i porównane z polskim kryterium, podczas gdy rzeczywiste koszty utrzymania pozostają kosztami państwa zamieszkania.
Formalny dochód zostaje wtedy oderwany od realnej siły nabywczej i rzeczywistych możliwości.
Podsumowanie
Ustawa o pomocy społecznej nie ustanawia prostego wzoru:
dochód ponad 300% = opłata za DPS.
Art. 61 ust. 2 pkt 2 najpierw kieruje do umowy z art. 103 ust. 2.
Art. 103 ust. 2 nakazuje badać dochody i możliwości.
Dopiero potem pojawia się kryterium dochodowe jako dodatkowe ograniczenie.
Dlatego według przedstawionej tutaj wykładni prawidłowy mechanizm jest następujący:
osoba zobowiązana → jej indywidualne dochody i rzeczywiste możliwości → jeśli możliwości = 0 zł, koniec ustalania dodatniej opłaty → jeśli możliwości są dodatnie, zastosowanie kryterium 300% → porównanie obu granic → zastosowanie kwoty niższej.
Dochód współmałżonka może mieć znaczenie na etapie matematycznego ustalania dochodu na osobę w rodzinie.
Nie oznacza to jednak, że współmałżonek staje się osobą zobowiązaną ani że jego dochód automatycznie staje się osobistą możliwością płatniczą drugiego małżonka.
Umowa z art. 103 ust. 2 nie może być gotowym wydrukiem kwoty powstałej z mechanicznego zastosowania 300%.
Decyzja z art. 61 ust. 2d nadal musi respektować art. 103 ust. 2.
Art. 61 ust. 2e stanowi szczególną konstrukcję wymagającą łącznej odmowy prawidłowej umowy oraz rodzinnego wywiadu środowiskowego.
Art. 61 ust. 2f wymaga następnie proporcjonalnego rozdzielenia opłaty ustalonej w tym szczególnym trybie.
Najważniejszy błąd praktyki organów polega zatem na pomyleniu kolejności i funkcji poszczególnych elementów ustawy.
Najpierw nie jest 300%.
Najpierw jest człowiek.
Jego dochód.
Jego rzeczywista sytuacja.
I jego możliwości.
Dopiero później kryterium może pełnić swoją ustawową funkcję ograniczającą.
Kryterium 300% może obniżyć granicę opłaty. Nie może podwyższyć jej ponad rzeczywiste możliwości człowieka ani stworzyć obowiązku płatniczego tam, gdzie możliwości wynoszą 0 zł.
USTAWA
z dnia 12 marca 2004 r.
o pomocy społecznej
DZIAŁ I
Przepisy ogólne
Rozdział 1
Zasady ogólne i zakres podmiotowy ustawy
Art. 1. Ustawa określa:
1) zadania w zakresie pomocy społecznej;
2) rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady i tryb ich udzielania;
3) organizację pomocy społecznej;
4) zasady i tryb postępowania kontrolnego w zakresie pomocy społecznej.
Art. 2. 1. Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.
2. Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi.
Art. 3. 1. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka.
- Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1,przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem.
- Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy.
- Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej.
Art. 4. Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.
Art. 5. Prawo do świadczeń z pomocy społecznej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej, przysługuje:
1) osobom posiadającym obywatelstwo polskie mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
2) cudzoziemcom mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:
a) na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej, zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d lub w art. 186 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2025 r. poz. 1079 i 1794 oraz z 2026 r. poz. 203), lub w związku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej,
b) 1) w związku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej zgody na pobyt ze względów humanitarnych lub zgody na pobyt tolerowany oraz cudzoziemcom przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie art. 106 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2025 r. poz. 223, 389, 619, 621 i 1794 oraz z 2026 r. poz. 203) lub przepisów wydanych na podstawie art. 107 ust. 1 tej ustawy – w formie schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania oraz zasiłku celowego;
(,,,,,,,,)
Art. 8. 1. Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91,
przysługuje:
1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 4612) zł, zwanej dalej „kryterium dochodowym
osoby samotnie gospodarującej”,
2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 3162) zł, zwanej dalej „kryterium dochodowym
na osobę w rodzinie”,
3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej „kryterium
dochodowym rodziny”
– przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2–15 lub innych okoliczności
uzasadniających udzielenie pomocy społecznej.
12.
13. W przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej.
Art. 61. 1. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
– przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
2. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70 % swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel usta- wowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70 % tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
2a. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić osoby niewymienione w ust. 2.
2b. W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, gmina wnosi opłatę w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzyma- nia w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a.
2c. W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, art. 103 ust. 2 stosuje się odpowiednio.
2d. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2,
zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.
2e. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2,
zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.
2f. Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się
proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.
Art. 103. 2.
Kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.
Art. 64. Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Art. 107. 1. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103.
