W polskim systemie pomocy społecznej narasta zjawisko, które trudno nazwać inaczej niż instytucjonalnym błędem systemowym. Organy administracji – od OPS, przez SKO, aż po WSA i NSA – powielają interpretacje ustawy o pomocy społecznej, które nie mają pokrycia w jej literalnym brzmieniu. W efekcie błędne założenia jednego urzędu stają się „utrwaloną linią orzeczniczą”, mimo że stoją w sprzeczności z przepisami. Najnowsze dokumenty, w tym wyrok NSA I OSK 1524/24 oraz odpowiedzi SKO i WSA na petycję, pokazują skalę problemu.
Błąd, który wędruje przez cały system
W uzupełnieniu do petycji złożonej do Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazano na mechanizm, który od lat deformuje stosowanie ustawy o pomocy społecznej. OPS i SKO tworzą własne interpretacje przepisów, często sprzeczne z ich literalnym brzmieniem. WSA powtarzają te interpretacje, uznając je za prawidłowe. NSA, zamiast weryfikować zgodność z ustawą, powiela argumentację organów niższych instancji. Następnie OPS i SKO powołują się na wyroki NSA jako „wiążące”, mimo że zostały wydane z naruszeniem ustawy.
To zamknięty krąg, w którym błędna wykładnia krąży między instytucjami, zyskując pozory legalności.
Art. 103 ust. 2 – przepis, którego nikt nie czyta literalnie
Art. 103 ust. 2 u.p.s. jest jednym z najważniejszych przepisów w całym systemie odpłatności za DPS. Nakazuje on ustalać opłatę w drodze umowy, biorąc pod uwagę dochody oraz możliwości osoby zobowiązanej. W praktyce jednak OPS-y sporządzają umowy oparte wyłącznie na kryteriach dochodowych, ignorując obowiązek ustalenia możliwości.
Nie bada się kosztów utrzymania, sytuacji rodzinnej, obciążeń finansowych, kosztów leczenia ani realnej sytuacji majątkowej. Zamiast tego stosuje się automatyczny filtr 300 procent kryterium dochodowego, który w ustawie nie występuje jako zamiennik możliwości.
SKO akceptują takie umowy, a WSA i NSA powtarzają tę interpretację, nie weryfikując jej z treścią przepisu.
Art. 61 ust. 2 – zstępni płacą według umowy, nie według kryteriów
Art. 61 ust. 2 stanowi jasno: małżonek i zstępni wnoszą opłatę zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2. Oznacza to, że podstawą ustalenia opłaty są możliwości, nie kryteria dochodowe. Ustawa nie przewiduje żadnego odesłania do 300 procent kryterium dochodowego.
Mimo to OPS i SKO stosują kryteria jako podstawę ustalania opłat, a sądy administracyjne akceptują tę praktykę.
Decyzja z art. 61 ust. 2d musi opierać się na możliwościach
Art. 61 ust. 2d odsyła do art. 103 ust. 2. Oznacza to, że decyzja wydawana po odmowie zawarcia umowy musi uwzględniać dochody i możliwości. Tymczasem OPS-y i SKO wydają decyzje oparte wyłącznie na kryteriach dochodowych, ignorując obowiązek ustalenia możliwości.
WSA i NSA powtarzają tę interpretację, mimo że jest sprzeczna z ustawą.
Art. 61 ust. 2e – kryteria 300 procent tylko przy spełnieniu dwóch warunków
Przepis ten przewiduje zastosowanie kryteriów dochodowych wyłącznie wtedy, gdy:
- osoba odmówi zawarcia prawidłowej umowy z art. 103 ust. 2,
- osoba odmówi przeprowadzenia prawidłowego wywiadu środowiskowego.
Warunki muszą wystąpić łącznie.
OPS-y stosują kryteria 300 procent już po samej odmowie wywiadu, co jest sprzeczne z ustawą. WSA i NSA akceptują tę praktykę, nie weryfikując jej z literalnym brzmieniem przepisu.
Wywiady telefoniczne nie są wywiadami środowiskowymi
Wywiad środowiskowy musi być przeprowadzony w miejscu zamieszkania i obejmować pełną analizę sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Wywiad telefoniczny nie spełnia wymogów ustawy. Mimo to OPS-y traktują rozmowy telefoniczne jako wywiady, a sądy akceptują takie praktyki.
Art. 8 u.p.s. – przepis dotyczący zasiłków, nie odpłatności za DPS
W wyroku NSA I OSK 1524/24 Sąd powołał się na art. 8 ust. 2 i 3 u.p.s., uznając je za podstawę ustalania odpłatności za DPS. Jest to błąd systemowy. Art. 8 dotyczy wyłącznie zasiłków pieniężnych. Nie ma żadnego zastosowania do odpłatności za DPS, umów z art. 103 ust. 2 ani decyzji z art. 61 ust. 2d i 2e.
Mimo to NSA zastosował art. 8 jako podstawę ustalenia dochodu, ignorując przepisy dotyczące odpłatności.
OPS i SKO wykorzystują ten wyrok jako „wiążący”, choć został wydany z naruszeniem ustawy.
Art. 64 u.p.s. – obowiązek nadzoru, który nie jest wykonywany
Art. 64 nakłada na burmistrza obowiązek nadzoru nad OPS. Jeżeli OPS sporządza umowy niezgodne z art. 103 ust. 2, a burmistrz utrzymuje takie praktyki, narusza ustawę. Organ nadzorczy nie może powtarzać błędów OPS i SKO. Mimo to w wielu gminach decyzje wydawane są automatycznie, bez weryfikacji zgodności z ustawą.
Potrzeba systemowej reakcji
Uzupełnienie petycji wnosi o dołączenie dokumentów do akt sprawy, uwzględnienie literalnej treści art. 61 i 103 w analizie systemowej oraz rozważenie wydania uchwały interpretacyjnej. Wskazuje również na konieczność weryfikacji wyroków, w których sądy powtarzają argumentację OPS i SKO bez sprawdzenia treści ustawy.
System pomocy społecznej wymaga pilnej korekty. Literalne brzmienie ustawy musi być punktem wyjścia, a nie elementem pomijanym w imię praktyki urzędniczej. Odpłatność za DPS nie może być ustalana według kryteriów zasiłkowych, a umowy muszą opierać się na możliwościach, nie na automatycznych algorytmach.
USTAWA ( najważniejsze art. z Ustawy do ustalania odpłatności za DPS)
z dnia 12 marca 2004 r.
o pomocy społecznej
DZIAŁ I
Przepisy ogólne
Rozdział 1
Zasady ogólne i zakres podmiotowy ustawy
Art. 1. Ustawa określa:
1) zadania w zakresie pomocy społecznej;
2) rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady i tryb ich udzielania;
3) organizację pomocy społecznej;
4) zasady i tryb postępowania kontrolnego w zakresie pomocy społecznej.
Art. 2. 1. Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.
2. Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi.
Art. 3. 1. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka.
- Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1,przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem.
- Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy.
- Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej.
Art. 4. Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.
Art. 5. Prawo do świadczeń z pomocy społecznej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej, przysługuje:
1) osobom posiadającym obywatelstwo polskie mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
2) cudzoziemcom mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:
a) na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej, zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d lub w art. 186 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2025 r. poz. 1079 i 1794 oraz z 2026 r. poz. 203), lub w związku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej,
b) 1) w związku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej zgody na pobyt ze względów humanitarnych lub zgody na pobyt tolerowany oraz cudzoziemcom przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie art. 106 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2025 r. poz. 223, 389, 619, 621 i 1794 oraz z 2026 r. poz. 203) lub przepisów wydanych na podstawie art. 107 ust. 1 tej ustawy – w formie schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania oraz zasiłku celowego;
(,,,,,,,,)
Art. 8. 1. Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91,
przysługuje:
1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 4612) zł, zwanej dalej „kryterium dochodowym
osoby samotnie gospodarującej”,
2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 3162) zł, zwanej dalej „kryterium dochodowym
na osobę w rodzinie”,
3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej „kryterium
dochodowym rodziny”
– przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2–15 lub innych okoliczności
uzasadniających udzielenie pomocy społecznej.
12.
13. W przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej.
Art. 61. 1. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
– przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
2. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70 % swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel usta- wowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70 % tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
2a. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić osoby niewymienione w ust. 2.
2b. W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, gmina wnosi opłatę w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzyma- nia w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a.
2c. W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, art. 103 ust. 2 stosuje się odpowiednio.
2d. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.
2e. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.
2f. Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się
proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.
Art. 103. 2. Kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości.
Art. 64. Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Art. 107. 1. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103.
