Skoro sam NSA mówi I OSK 1524/24, że opłata nie jest alimentacją

Skoro sam NSA mówi I OSK 1524/24, że opłata nie jest alimentacją, to skąd w czysto administracyjnym obowiązku wziął się wnuk?

 

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 lipca 2026 r., sygn. akt I OSK 1524/24, dotyczył wnuka obciążonego opłatą za pobyt babki w domu pomocy społecznej. NSA oddalił jego skargę kasacyjną.

Jednocześnie w uzasadnieniu przyjęto, że obowiązek ponoszenia opłaty za DPS ma charakter publicznoprawny i jest odrębny od obowiązku alimentacyjnego.

I właśnie tutaj pojawia się podstawowy problem:

Skoro opłata za DPS nie jest alimentacją, to z jakiego przepisu ustawy o pomocy społecznej wynika publicznoprawny obowiązek wnuka wobec babki?

Według przedstawionej w niniejszym artykule wykładni nie wystarcza odpowiedź:

wnuk jest zstępnym, a więc jest zobowiązany.

 

Przy obowiązku publicznoprawnym najpierw należy wskazać normę prawa materialnego ustanawiającą obowiązek konkretnej kategorii osób.

Dopiero potem można badać dochód, możliwości, kryterium 300%, prawidłowość umowy z art. 103 ust. 2 i wysokość ewentualnej opłaty.

Nie można ustalać wysokości obowiązku, zanim zostanie wykazane, że obowiązek ten w ogóle istnieje wobec konkretnej osoby.

Fundament ustawy: pomoc społeczna jest prawem administracyjnym, nie rodzinnym

 

Analizy odpłatności za DPS nie można rozpoczynać od samego art. 61 ani od matematycznego progu 300%.

Ustawa o pomocy społecznej jest ustawą administracyjną i jej przepisy szczególne powinny być odczytywane w ramach zasad, celów i kompetencji określonych przez całą ustawę.

 

Art. 1 określa zakres regulacji. Art. 2 ust. 1 definiuje pomoc społeczną jako instytucję polityki społecznej państwa służącą umożliwieniu osobom i rodzinom przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych. Art. 3 ust. 1 nakazuje natomiast wspierać osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwiać im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Przepisy te wyznaczają granice działania administracji.

OPS nie może:

• samodzielnie rozszerzać ustawowego kręgu osób zobowiązanych;
• tworzyć kolejnych kategorii płatników;
• zastępować procedury ustawowej własnym mechanizmem fiskalnym;
• przenosić na grunt prawa administracyjnego konstrukcji właściwych prawu rodzinnemu bez wyraźnej podstawy prawnej;
• pomijać przesłanek służących ochronie sytuacji osoby obciążanej opłatą.

Dopełnieniem tej argumentacji jest przywoływane stanowisko MPiPS SPS-023-419/08, zgodnie z którym przy ustalaniu odpłatności należy uwzględniać rzeczywistą sytuację materialną rodziny w taki sposób, aby samo obciążenie opłatą nie prowadziło osoby do sytuacji wymagającej wsparcia pomocy społecznej.

 

Żaden przepis ustawy nie przyznaje OPS kompetencji do ustanawiania alimentacji

 

Jeżeli sam NSA określa odpłatność za DPS jako obowiązek publicznoprawny odrębny od obowiązku alimentacyjnego, konsekwencje tego stwierdzenia powinny zostać zastosowane do całej konstrukcji obowiązku.

OPS nie jest sądem rodzinnym.

SKO nie orzeka o alimentach.

Decyzja ustalająca odpłatność za DPS nie jest wyrokiem alimentacyjnym.

Organ administracji działa na podstawie i w granicach kompetencji przyznanych mu przez ustawę.

 

Nie może więc z jednej strony odrzucać alimentacyjnego charakteru odpłatności, a z drugiej rekonstruować wielopokoleniową odpowiedzialność krewnych bez wskazania szczegółowego mechanizmu wynikającego z prawa administracyjnego.

 

Najpierw trzeba ustalić, czy wnuk w ogóle jest osobą zobowiązaną

W sprawie I OSK 1524/24 NSA przyjął, że skarżący jako zstępny należy do kręgu osób zobowiązanych. Następnie przedmiotem analizy stały się dalsze elementy związane z odpłatnością.

Według prezentowanej tutaj wykładni analiza rozpoczęła się o jeden etap za późno.

Pierwsze pytanie powinno brzmieć:

 

Czy art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. rzeczywiście ustanawia wobec wnuka mieszkańca DPS publicznoprawny obowiązek ponoszenia opłaty?

Jeżeli odpowiedź jest przecząca, dalsze ustalenia finansowe tracą podstawę.

Nie bada się wtedy kryterium 300%.

Nie ustala się wysokości opłaty.

Nie przedstawia się umowy z art. 103 ust. 2.

Nie wyprowadza się konsekwencji z odmowy jej podpisania.

Nie wydaje się decyzji z art. 61 ust. 2d ani 2e.

 

Najpierw musi istnieć obowiązek. Dopiero później można ustalać jego wysokość.

 

Art. 61 nie wymienia wnuków wprost

Art. 61 ust. 1 pkt 2 posługuje się określeniem:

„małżonek, zstępni przed wstępnymi”.

Nie zawiera jednak sformułowania:

„dzieci, wnuki i dalsi zstępni”.

Nie ustanawia także zasady:

„bliżsi zstępni przed dalszymi”.

Nie określa wprost:

• kolejności pomiędzy dziećmi i wnukami;
• momentu, w którym organ może przejść od dzieci do wnuków;
• relacji pomiędzy odpowiedzialnością różnych pokoleń;
• mechanizmu przechodzenia obowiązku na kolejnych zstępnych;
• sposobu zestawienia odpowiedzialności wnuków z ustawową odpowiedzialnością gminy.

To właśnie, według prezentowanej wykładni, powinno być przedmiotem szczegółowej analizy przy nakładaniu publicznoprawnego ciężaru na wnuka.

 

NSA nie wyjaśnił mechanizmu wielopokoleniowego

Według argumentacji przyjętej w wyroku wystarczające było zaliczenie skarżącego do kategorii zstępnych.

Takie rozumowanie nie odpowiada jednak na kolejne pytania.

Czy dzieci i wnuki są zobowiązane równocześnie?

Czy najpierw należy ustalić możliwości dzieci?

Kiedy organ może przejść do wnuków?

Czy wnuki odpowiadają razem z dziećmi?

 

Czy pojęcie „zstępni” obejmuje bez ograniczenia również prawnuki i kolejne pokolenia?

Gdzie przebiega granica między obciążeniem rodziny a obowiązkiem gminy?

Według prezentowanej tutaj wykładni właśnie brak ustawowej odpowiedzi na te pytania przemawia przeciwko tworzeniu w drodze rozszerzającej interpretacji wielopokoleniowego obowiązku publicznoprawnego.

 

„Zstępni przed wstępnymi” jako administracyjny suwak

 

W przedstawianej przeze mnie interpretacji art. 61 ust. 1 należy odczytywać wewnątrz konstrukcji ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli mieszkańcem DPS jest senior, konstrukcja prowadzi:

mieszkaniec → małżonek → dzieci jako bezpośredni zstępni → gmina.

Jeżeli mieszkańcem jest małoletnie dziecko:

dochody dziecka → rodzice jako bezpośredni wstępni → gmina.

Przepis można zatem odczytywać jako ustawowy „suwak” zależny od sytuacji mieszkańca DPS, a nie jako nieograniczone drzewo genealogiczne pozwalające administracji schodzić przez kolejne pokolenia w poszukiwaniu płatników.

Jeżeli ustawodawca chciał ustanowić wielopokoleniową odpowiedzialność publicznoprawną, powinien określić jej mechanizm w sposób pozwalający ustalić także kolejność odpowiedzialności.

 

Brak podstawy wobec wnuka powinien zakończyć postępowanie

To jest podstawowa konsekwencja prezentowanej wykładni.

Jeżeli wnuk nie jest osobą objętą obowiązkiem z art. 61 ust. 1 pkt 2, nie powinno się wobec niego przechodzić do jakiegokolwiek wyliczania opłaty.

 

Pytanie nie brzmi wtedy:

 

„Ile wnuk powinien zapłacić?”

 

Lecz:

 

„Jaka norma ustawy daje organowi prawo do ustalania wobec wnuka tej opłaty?”

 

W takim przypadku wysokość jego dochodu jest kwestią wtórną.

Kryterium 300% nie tworzy obowiązku podmiotowego.

 

Art. 103 ust. 2 również nie rozszerza kręgu zobowiązanych. Reguluje sposób ustalania opłaty wobec osoby, którą wcześniej prawidłowo objęto obowiązkiem.

Według tej wykładni brak materialnoprawnej podstawy obciążenia wnuka powinien prowadzić do zakończenia postępowania wobec niego bez ustalenia opłaty.

Dopiero później pojawia się problem 300%

Nawet gdyby przyjąć, wbrew powyższej argumentacji, że wnuk należy do kręgu osób zobowiązanych, pojawia się drugi problem.

Art. 61 ust. 2 pkt 2 nie rozpoczyna się od samodzielnego polecenia zastosowania progu 300%.

Najpierw mówi o opłacie wnoszonej:

„zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:”

Dopiero po tym odesłaniu i dwukropku ustawodawca umieszcza lit. a i b dotyczące kryterium 300%.

Według przedstawionej tutaj wykładni nie można wyjąć tych kryteriów spod nadrzędnego odesłania do art. 103 ust. 2 i stworzyć z nich samodzielnego taryfikatora odpłatności.

Żaden przepis nie ustanawia zwykłej decyzji „według 300%”

Jeszcze wyraźniej problem ten widać w art. 61 ust. 2d.

Po odmowie zawarcia umowy przepis nie stanowi:

„organ ustala wysokość opłaty według kryterium 300%”.

Odsyła natomiast do ograniczeń wynikających z ust. 2 pkt 2 oraz art. 103 ust. 2.

Ma to zasadnicze znaczenie.

W ustawie nie został zapisany wzór:

dochód – chronione 300% = opłata ustalona decyzją.

Według prezentowanej tutaj wykładni kryterium dochodowe jest ograniczeniem.

Nie może zostać przekształcone w samodzielny mechanizm tworzący wysokość opłaty.

Art. 103 ust. 2: dochody i możliwości

Art. 103 ust. 2 nakazuje ustalić wysokość opłaty:

„biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości”.

Są to dwa odrębne elementy:

dochody + możliwości.

Dochód nie jest tożsamy z możliwością ponoszenia dodatkowego ciężaru.

Człowiek może formalnie uzyskiwać określony dochód, a jednocześnie ponosić konieczne koszty mieszkania, leczenia, wykonywania pracy czy utrzymywania rodziny.

Gdyby wystarczał sam formalny dochód, ustawodawca nie musiałby dodawać słowa:

„możliwości”.

Najpierw możliwości, później kryterium

Według przedstawianej tutaj wykładni kolejność powinna być następująca.

Krok pierwszy: możliwości

Najpierw organ powinien ustalić rzeczywistą możliwość ponoszenia opłaty przez konkretną osobę.

Jeżeli możliwości wynoszą:

0 zł

według tej wykładni nie istnieje dodatnia możliwość płatnicza, którą próg 300% mógłby następnie przekształcić w obowiązek zapłaty.

Możliwości = 0 zł → brak dodatniej opłaty w zwykłym mechanizmie opartym na art. 103 ust. 2.

Krok drugi: ograniczenie dochodowe

Jeżeli możliwości są dodatnie, dopiero wtedy należy zastosować ograniczenie wynikające z art. 61 ust. 2 pkt 2.

Krok trzeci: porównanie obu granic

Jeżeli:

możliwości = 500 zł
kryterium dopuszcza maksymalnie 1200 zł

opłata nie powinna przekroczyć 500 zł.

Jeżeli:

możliwości = 1200 zł
ograniczenie dochodowe = 500 zł

opłata nie powinna przekroczyć 500 zł.

Według prezentowanej wykładni działa zatem niższa granica.

Kryterium może ograniczyć opłatę. Nie może stworzyć możliwości płatniczej ani podwyższyć jej ponad realne możliwości człowieka.

Decyzja z art. 61 ust. 2d nadal wymaga art. 103 ust. 2

Odmowa zawarcia umowy nie powoduje zniknięcia „możliwości”.

Art. 61 ust. 2d ponownie odsyła do art. 103 ust. 2.

Zmienia się forma prawna ustalenia opłaty. Zamiast umowy wydawana jest decyzja.

Nie powinien jednak zmieniać się materialny mechanizm ustalania jej wysokości.

Jeżeli po odmowie umowy wystarczałoby mechanicznie zastosować 300%, ponowne odesłanie do art. 103 ust. 2 traciłoby samodzielne znaczenie.

NSA odpowiedział na „możliwości” argumentem dotyczącym dochodu

To kolejny problem I OSK 1524/24.

Z uzasadnienia wynika, że skarżący wskazywał m.in. na zwiększenie zobowiązań finansowych, zdarzenie zagrażające życiu, pogorszenie możliwości zarobkowych i zwiększone koszty utrzymania oraz leczenia.

NSA odpowiedział na część tych argumentów poprzez zasady dotyczące formalnego dochodu.

Według prezentowanej tutaj wykładni odpowiedź na pytanie:

„jakich wydatków nie można odjąć od dochodu?”

nie jest równoznaczna z odpowiedzią:

„jakie są rzeczywiste możliwości ponoszenia opłaty?”

To dwa odrębne zagadnienia.

Dochód to nie możliwości

Sedno sporu można ująć bardzo prosto.

Ustalenie dochodu odpowiada na pytanie:

ile wynosi ustawowo rozumiany dochód?

Ustalenie możliwości odpowiada na inne pytanie:

jaką rzeczywistą zdolność ponoszenia dodatkowego ciężaru ma człowiek przy swojej sytuacji osobistej, rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej?

Wyjaśnienie, że określony koszt nie jest potrąceniem od formalnego dochodu, nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy wpływa on na możliwości osoby.

Gdyby dochód i możliwości oznaczały to samo, ustawodawca nie wymieniłby obu pojęć w art. 103 ust. 2.

Art. 107 potwierdza znaczenie rzeczywistej sytuacji człowieka

Rodzinny wywiad środowiskowy nie służy ustaleniu wyłącznie jednej liczby określanej jako dochód.

Art. 107 odwołuje się do sytuacji:

• osobistej;
• rodzinnej;
• dochodowej;
• majątkowej.

Ponownie więc sama ustawa rozróżnia sytuację dochodową od pozostałych elementów sytuacji człowieka.

Trudno byłoby racjonalnie wyjaśnić, dlaczego ustawodawca nakazuje badać tak szeroki zakres okoliczności, gdyby przy ustalaniu opłaty znaczenie miała jedynie matematyczna nadwyżka ponad 300%.

Art. 64 nie może zastępować art. 103 ust. 2

W I OSK 1524/24 część okoliczności dotyczących rzeczywistej sytuacji skarżącego została powiązana z możliwością ubiegania się o zwolnienie z opłaty.

Tymczasem art. 103 ust. 2 dotyczy:

ustalania wysokości opłaty.

Art. 64 dotyczy natomiast:

częściowego albo całkowitego zwolnienia z opłaty.

Są to dwie odmienne instytucje.

Najpierw należy prawidłowo ustalić wysokość opłaty z uwzględnieniem elementów wymaganych przez art. 103 ust. 2.

Dopiero później może powstać kwestia zwolnienia z prawidłowo ustalonej opłaty.

W przeciwnym przypadku ustawowe „możliwości” zostają przekształcone z obligatoryjnego elementu pierwotnego ustalania wysokości opłaty w argument, który obywatel musi przedstawiać później, prosząc o ulgę.

 

I OSK 1620/22 pokazuje problem niespójności

 

Szczególnego znaczenia nabiera wcześniejszy wyrok NSA I OSK 1620/22.

W tej sprawie NSA odrzucił stanowisko SKO, zgodnie z którym przy decyzji z art. 61 ust. 2d wystarcza sytuacja dochodowa, natomiast rzeczywiste możliwości płatnicze można rozważać dopiero w postępowaniu o zwolnienie z art. 64.

NSA przyjął wtedy konieczność badania możliwości związanych z sytuacją osobistą, zdrowotną, rodzinną i majątkową.

Tymczasem w I OSK 1524/24 część podobnych okoliczności została przesunięta w kierunku postępowania dotyczącego zwolnienia.

 

Powstaje więc pytanie:

 

Czy sytuacja osobista, zdrowotna, rodzinna i majątkowa tworzy „możliwości” badane już przy ustalaniu opłaty z art. 61 ust. 2d, czy powinna być oceniana dopiero przy art. 64?

Art. 103 ust. 2 pomiędzy tymi orzeczeniami nadal zawiera te same dwa pojęcia:

„dochody i możliwości”.

 

Argument SKO odrzucony w I OSK 1620/22 powraca w I OSK 1524/24

To właśnie czyni porównanie obu wyroków szczególnie istotnym.

W sprawie I OSK 1620/22 SKO próbowało przesunąć realne możliwości płatnicze do późniejszego postępowania o zwolnienie.

NSA tego stanowiska nie zaakceptował.

W I OSK 1524/24 część podobnych okoliczności zostaje jednak oceniona właśnie w kontekście późniejszego zwolnienia.

 

Powstaje więc pytanie o jednolitość interpretacji art. 103 ust. 2 przez sam NSA.

Jeżeli możliwości trzeba badać przy pierwotnym ustalaniu opłaty, nie można jednocześnie zastępować ich formalnym dochodem, a rzeczywiste obciążenia człowieka przesuwać do późniejszego postępowania z art. 64.

 

NSA odpowiedział na „możliwości” zasadami dotyczącymi dochodu

To kolejny zasadniczy problem I OSK 1524/24.

Skarżący wskazywał między innymi na:

• stan zdrowia;
• przebyty zator płucny;
• pogorszenie możliwości zarobkowych;
• zobowiązania finansowe;
• koszty utrzymania rodziny;
• działalność prowadzoną w Niemczech;
• pomoc udzielaną rodzicom.

NSA odwołał się natomiast do art. 8 ust. 3 u.p.s. i zasad dotyczących ustalania dochodu, wskazując, że określone wydatki nie należą do ustawowych pomniejszeń dochodu.

Art. 8 ust. 1 u.p.s. rozpoczyna się od słów:

„Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej [...] przysługuje”.

Art. 8 ust. 3 określa natomiast sposób ustalania dochodu w ramach tej regulacji, odnosząc się między innymi do przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku.

Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej została natomiast odrębnie uregulowana w art. 61 oraz art. 103 ust. 2 u.p.s.

Według przedstawionej wykładni art. 8 ust. 3 jest przepisem dotyczącym ustalania dochodu na potrzeby świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, a nie przepisem regulującym odrębne postępowanie dotyczące odpłatności za pobyt w DPS, dla którego ustawodawca przewidział szczególne regulacje w art. 61 i art. 103 ust. 2 u.p.s.

 

Problem ten szczególnie wyraźnie pokazuje zestawienie wyroków I OSK 1620/22 oraz I OSK 1524/24.

W I OSK 1620/22 NSA przyjął, że przy decyzji wydawanej na podstawie art. 61 ust. 2d należy badać rzeczywiste możliwości płatnicze osoby zobowiązanej, a nie ograniczać postępowania do ustalenia formalnego dochodu.

Tymczasem w I OSK 1524/24, odpowiadając na zarzut nieuwzględnienia rzeczywistych możliwości ponoszenia opłaty, NSA odwołał się do art. 8 ust. 2 u.p.s. i wskazał, jakich wydatków nie można uwzględnić jako pomniejszeń dochodu. Problem jest że cały art. 8.1 ustawy o pomocy społecznej nie dotyczy ustalenia odpłatności za DPS.

 

 

Dopiero art. 61 ust. 2e ustanawia szczególny mechanizm

Ustawa wyraźnie rozróżnia ust. 2d od ust. 2e.

Art. 61 ust. 2e wymaga łącznie:

1. odmowy zawarcia umowy z art. 103 ust. 2;
2. niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Dopiero wtedy ustawodawca wprowadza szczególny sposób ustalenia opłaty jako różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania mieszkańca, jego opłatą oraz opłatami innych osób obowiązanych.

Następnie art. 61 ust. 2f nakazuje proporcjonalny podział ustalonej w ten sposób kwoty.

Ma to ogromne znaczenie interpretacyjne.

Kiedy ustawodawca chciał określić szczególny matematyczny sposób ustalania decyzji, zrobił to wprost.

Art. 61 ust. 2d nie zawiera natomiast analogicznego wzoru „według 300%”.

Jakiej umowy odmówił wnuk?

Pozostaje jeszcze jeden problem.

NSA przyjął odmowę zawarcia umowy z art. 103 ust. 2 jako przesłankę przejścia do decyzji.

Ale ustawa nie mówi o odmowie podpisania dowolnego formularza OPS.

Mówi o:

„umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2”.

A więc o umowie, której wysokość powinna zostać ustalona z uwzględnieniem:

„wysokości dochodów i możliwości”.

Jeżeli OPS najpierw zastosował matematyczny próg 300%, otrzymał gotową kwotę, wpisał ją do formularza i dopiero potem przedstawił dokument stronie, pomijając wcześniejszą rzeczywistą ocenę możliwości, powstaje zasadnicze pytanie:

czy był to w ogóle dokument odpowiadający umowie wymaganej przez art. 103 ust. 2?

Nie każda kartka zatytułowana „umowa” staje się przez sam tytuł prawidłową umową ustawową.

Jeżeli nie spełnia wymagań art. 103 ust. 2, odmowa jej podpisania nie powinna automatycznie rodzić wszystkich skutków przypisanych odmowie prawidłowej umowy.

Hierarchia problemów w I OSK 1524/24

Według przedstawionej tutaj wykładni problemy wyroku tworzą następującą sekwencję.

1. Najpierw przyjęto obowiązek wnuka

Bez pełnego wyjaśnienia publicznoprawnego mechanizmu obejmowania dalszych pokoleń.

2. Następnie zastosowano kryterium 300%

Mimo że rozstrzygnięcie kwestii podmiotowej powinno logicznie poprzedzać każde ustalenie finansowe.

3. Kryterium potraktowano jako element kreujący wysokość opłaty

Mimo że art. 61 ust. 2d mówi o„ograniczeniach” i ponownie odsyła do art. 103 ust. 2.

4. Na zarzut dotyczący możliwości odpowiedziano argumentacją dotyczącą dochodu

Mimo że art. 103 ust. 2 posługuje się obydwoma pojęciami osobno.

5. Część rzeczywistej sytuacji człowieka przesunięto do art. 64

Mimo że możliwości mają znaczenie już przy pierwotnym ustalaniu wysokości opłaty.

6. Powstał problem spójności z I OSK 1620/22

W którym NSA wcześniej sprzeciwił się próbie ograniczenia procedury z art. 61 ust. 2d do sytuacji dochodowej.

Podsumowanie: najpierw podstawa obowiązku, dopiero potem pieniądze

Najpoważniejszy problem I OSK 1524/24 pojawia się przed całym sporem o 300%, dochód i możliwości.

Jest nim pytanie:

Dlaczego wnuk został w ogóle objęty publicznoprawnym obowiązkiem?

Skoro sam NSA stwierdza, że odpłatność za DPS nie jest alimentacją, podstawy obciążenia wnuka trzeba szukać w administracyjnej konstrukcji ustawy o pomocy społecznej.

Według przedstawionej tutaj wykładni art. 61 ust. 1 pkt 2 nie ustanawia:

• zasady „bliżsi zstępni przed dalszymi”;
• kolejności dzieci przed wnukami;
• przechodzenia obowiązku z dzieci na wnuki;
• administracyjnej sukcesji obowiązku na kolejne pokolenia.

Jeżeli brak jest materialnoprawnej podstawy obciążenia wnuka, organ nie powinien był ustalać wobec niego opłaty.

Nie powinien badać 300%.

Nie powinien ustalać jego możliwości.

Nie powinien przedstawiać mu dokumentu zmierzającego do określenia wysokości opłaty.

Nie powinien wydawać wobec niego decyzji z art. 61 ust. 2d.

Dopiero po wykazaniu ustawowej podstawy obowiązku wobec konkretnej osoby można przejść do następnej sekwencji:

dochody i rzeczywiste możliwości → jeżeli możliwości = 0 zł, brak dodatniej opłaty → jeżeli możliwości są dodatnie, zastosowanie ograniczenia z art. 61 ust. 2 pkt 2 → porównanie obu granic → prawidłowa umowa z art. 103 ust. 2 → ewentualna decyzja z art. 61 ust. 2d nadal respektująca dochody i możliwości.

Dopiero szczególna sytuacja określona w art. 61 ust. 2e uruchamia odmienny mechanizm ustawowy.

Dlatego pytanie postawione w tytule pozostaje aktualne:

Skoro sam NSA mówi, że opłata za DPS nie jest alimentacją, to z którego przepisu ustawy o pomocy społecznej wynika publicznoprawne prawo OPS do obciążenia wnuka kosztami pobytu babki w DPS?

Bez odpowiedzi na to pytanie dalsza matematyka dotycząca opłaty jest problemem wtórnym.

Nie można prawidłowo obliczyć wysokości obowiązku, którego istnienia wobec konkretnej osoby wcześniej nie wykazano na podstawie ustawy.

 

USTAWA  

z dnia 12 marca 2004 r. 

o pomocy społecznej 

DZIAŁ I 

Przepisy ogólne 

Rozdział 1 

Zasady ogólne i zakres podmiotowy ustawy  

Art. 1. Ustawa określa: 

1)   zadania w zakresie pomocy społecznej; 

2)   rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady i tryb ich udzielania; 

3)   organizację pomocy społecznej; 

4)   zasady i tryb postępowania kontrolnego w zakresie pomocy społecznej. 

Art. 2. 1. Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.  

2. Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. 

Art. 3. 1. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. 

1. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1,przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. 
2. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. 
3. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. 

Art. 4. Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. 

Art. 5. Prawo do świadczeń z pomocy społecznej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej, przysługuje: 

1)   osobom posiadającym obywatelstwo polskie mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;  

2)   cudzoziemcom mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej: 

a)               na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej, zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d lub w art. 186 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2025 r. poz. 1079 i 1794 oraz z 2026 r. poz. 203), lub w związku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej, 

b)               1) w związku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej zgody na pobyt ze względów humanitarnych lub zgody na pobyt tolerowany oraz cudzoziemcom przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie art. 106 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2025 r. poz. 223, 389, 619, 621 i 1794 oraz z 2026 r. poz. 203) lub przepisów wydanych na podstawie art. 107 ust. 1 tej ustawy – w formie schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania oraz zasiłku celowego;

(,,,,,,,,) 

 

 

Art. 8. 1. Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91,

przysługuje:

1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 4612) zł, zwanej dalej „kryterium dochodowym

osoby samotnie gospodarującej”,

2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 3162) zł, zwanej dalej „kryterium dochodowym

na osobę w rodzinie”,

3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej „kryterium

dochodowym rodziny”

– przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2–15 lub innych okoliczności

uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. 

12.          

13. W przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej.

 

 

 Art. 61. 1. Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1)         mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2)         małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3)         gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

– przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

2. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1)         mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70 % swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel usta- wowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70 % tego dochodu;

2)         małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

 

a)               w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % tego kryterium,

b)               w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

 

3)         gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

 

2a. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić osoby niewymienione w ust. 2.

2b. W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, gmina wnosi opłatę w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzyma- nia w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a.

 

2c. W przypadku, o którym mowa w ust. 2a, art. 103 ust. 2 stosuje się odpowiednio.

 

2d. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.

2e. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

 

2f. Wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się

proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.

 

 

 

Art. 103. 2. Kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. 

 

    

 

Art. 64. Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:  

1)   wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 

2)   występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 

3)   małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4)  osoba             obowiązana         do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 

 

5)   osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 

6)   osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu; 

7)   osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. 

 

 

  Art. 107. 1. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103.