Od 28 lutego 2008 r. obowiązuje oficjalna wykładnia Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej dotycząca ustalania odpłatności za pobyt w DPS. Dokument o sygnaturze SPS‑023‑419/08 wyjaśnia, jak stosować art. 103 ust. 2 i art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Ma znaczenie większe niż literalne brzmienie ustawy, ponieważ dopiero ono określa jej sens i sposób stosowania. Każda decyzja OPS, która pomija tę wykładnię, jest niezgodna z ustawą.
Wykładnia, która obowiązuje do dziś
28 lutego 2008 r. ministerstwo wydaje pismo SPS 023 419/08, będące odpowiedzią na interpelację śp. Poseł Izabeli Jarugi‑Nowackiej. Dokument ten pozostaje najważniejszym oficjalnym stanowiskiem dotyczącym zasad ustalania opłat za DPS. To wykładnia wiążąca dla OPS, SKO i sądów administracyjnych, ponieważ precyzuje, jak w praktyce stosować przepisy ustawy.
Ministerstwo wskazuje jednoznacznie:
„Przy ustalaniu odpłatności brana jest pod uwagę rzeczywista sytuacja materialna rodziny, w taki sposób, aby obciążona opłatą sama nie znalazła się w sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”
To zdanie wyznacza cel ustawy i granice, których organ nie może przekroczyć. Bez niego przepisy stają się niejednoznaczne, a praktyka – dowolna.
Aktualne potwierdzenie ministerstwa: pismo nadal obowiązuje
W odpowiedzi Departamentu Pomocy Społecznej z 21 kwietnia 2026 r. (DPS‑XIII.052.9.2026) ministerstwo potwierdza moc prawną pisma z 2008 r.
Ministerstwo wyjaśnia, że cytowane w piśmie zdanie:
„przy ustalaniu odpłatności brana jest pod uwagę rzeczywista sytuacja materialna rodziny…”
odnosi się bezpośrednio do obowiązujących przepisów prawa i określa sposób ich stosowania.
To oznacza, że pismo SPS‑023‑419/08 nie jest archiwalne — jest wciąż obowiązującą wykładnią, którą OPS musi stosować w każdej sprawie.
To oficjalne potwierdzenie zamyka wszelkie wątpliwości:
pismo z 2008 r. ma moc prawną, obowiązuje dziś i wiąże organy.
Możliwości przed kryteriami – fundament procedury
Z pisma wynika jasno, że ustalanie opłaty musi zaczynać się od zbadania możliwości osoby zobowiązanej. Dopiero po ustaleniu, że takie możliwości istnieją, można przejść do dalszych etapów. Ustawa nie pozwala na automatyczne stosowanie kryteriów dochodowych ani na pomijanie negocjacji kontraktowych. Organ ma obowiązek ustalić realną sytuację życiową rodziny, jej koszty, obciążenia i zdolność do ponoszenia opłaty, tak aby nie doprowadzić jej do ubóstwa.
Najważniejsze zdanie jest przed dwukropkiem
Art. 61 ust. 2 w części dotyczącej rodziny zaczyna się od słów:
„małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:”
To krótkie zdanie — umieszczone przed dwukropkiem — ma kluczowe znaczenie.
Zanim organ przejdzie do punktów a) i b), przepis nakazuje:
- ustalić odpłatność w drodze umowy,
- odwołać się do art. 103 ust. 2 jako trybu ustalenia tej opłaty,
- w tej umowie uwzględnić dochody i możliwości.
To nie jest element pomocniczy.
To jest warunek konieczny, który musi zostać wykonany zanim organ sięgnie do dalszych punktów przepisu.
Art. 103 ust. 2 jako fundament procedury
Art. 103 ust. 2 stanowi:
„ustala w drodze umowy (…) wysokość wnoszonej opłaty, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości”.
I tu pojawia się najważniejszy element, który w internecie jest pomijany:
**Art. 103 ust. 2 NIE jest przepisem „o umowie”.
Art. 103 ust. 2 jest przepisem o obowiązku badania dochodów i możliwości — od pierwszej minuty postępowania.**
To zdanie zawiera dwa nakazy, które obowiązują zawsze:
- nakaz badania dochodów,
- nakaz badania możliwości.
I te nakazy obowiązują niezależnie od tego, czy umowa zostanie zawarta, czy nie.
Dlatego art. 103 ust. 2:
- burzy schemat „najpierw kryteria”,
- zmusza OPS do realnej pracy socjalnej,
- uniemożliwia decyzje „z automatu”,
- wymaga ustalenia realnych warunków życia,
- wymaga ustalenia obciążeń, kosztów, sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej.
To właśnie dlatego osoby odwołujące się tak chętnie powołują się na art. 103 ust. 2 —
bo daje im tekstowy dowód, że OPS odwraca procedurę do góry nogami.
Jak powinna wyglądać prawidłowa procedura ustalania odpłatności?
Zestawienie art. 61 ust. 2 i art. 103 ust. 2 prowadzi do prostej, trzystopniowej procedury
Prawidłowa procedura ustalania odpłatności
Krok 1 – ustalenie możliwości (art. 103 ust. 2)
OPS ustala stan zdrowia, koszty utrzymania, obciążenia rodzinne, realne warunki życia oraz zdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb.
Jeśli możliwości wynoszą 0 zł – postępowanie kończy się na tym etapie. Kryteriów nie wolno stosować.
Krok 2 – zastosowanie kryteriów (tylko jeśli istnieją możliwości)
Jeżeli osoba może zapłacić np. 500 zł, dopiero wtedy stosuje się kryteria dochodowe, aby ustalić, czy OPS może obciążyć do tej kwoty.
Krok 3 – porównanie możliwości z kryteriami
Jeżeli kryteria wskazują kwotę wyższą niż możliwości – obowiązują możliwości.
Jeżeli kryteria wskazują kwotę niższą – obowiązują kryteria.
Jeżeli kryteria wskazują 0 zł – nie można obciążyć w ogóle.
Przykład: możliwości = 500 zł, kryteria = 1200 zł → górna granica to 500 zł.
Wnuki nie mogą być obciążane opłatą
Obowiązek ponoszenia odpłatności dotyczy wyłącznie małżonka, dzieci oraz rodziców.
Wnuki nie są stroną zobowiązaną i nie mogą być obciążane opłatą za pobyt dziadka lub babci w DPS.
Każda próba obciążenia wnuków jest niezgodna z ustawą i powinna skutkować natychmiastowym uchyleniem decyzji.
Dlaczego pismo z 2008 r. ma moc nadrzędną
Ustawa nie wyjaśnia, jak badać możliwości, jak chronić rodzinę przed ubóstwem, jak ustalać opłatę w praktyce ani jak traktować osoby mieszkające za granicą.
Pismo SPS 023 419/08 uzupełnia te braki i wskazuje, jak stosować przepisy zgodnie z ich celem.
Dlatego decyzja sprzeczna z tą wykładnią jest automatycznie sprzeczna z ustawą.
Konsekwencje dla decyzji OPS
Decyzja, która:
- nie bada możliwości,
- zaczyna od kryteriów,
- nie prowadzi negocjacji,
- nie analizuje kosztów życia,
- nie chroni rodziny przed ubóstwem,
narusza zarówno pismo SPS 023 419/08, jak i art. 103 ust. 2 oraz art. 61 ustawy o pomocy społecznej.
Może zostać uchylona przez SKO, WSA, NSA, a nawet uznana za wydaną z rażącym naruszeniem prawa.
Wyrok NSA I OSK 1620/22 potwierdza dokładnie tę kolejność czynności
Naczelny Sąd Administracyjny jednoznacznie wskazał, że:
- organ musi badać możliwości,
- nie wolno ustalać opłaty wyłącznie na podstawie kryteriów,
- możliwości to sytuacja osobista, zdrowotna, rodzinna i majątkowa,
- pominięcie możliwości narusza art. 7, 77, 80 i 107 k.p.a.
https://orzeczenia.nsa.gov.pl/doc/3124623B6C
Wniosek
Pismo z 28 lutego 2008 r. jest obowiązującą i nadrzędną wykładnią, która określa sposób ustalania opłat za DPS.
Ma znaczenie większe niż literalne brzmienie ustawy, ponieważ wyjaśnia jej sens i praktyczne stosowanie.
Każda decyzja OPS musi być z nim zgodna.
Pominięcie tej wykładni oznacza naruszenie ustawy o pomocy społecznej i stanowi podstawę do uchylenia decyzji.
