W postępowaniach dotyczących odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej obowiązuje jasna zasada: organ musi ustalić odpłatność biorąc pod uwagę dochody i możliwości osoby zobowiązanej. Wynika to wprost z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej.
To przepis fundamentalny — bez jego zastosowania nie można ustalić ani osoby zobowiązanej, ani wysokości odpłatności.
W praktyce jednak wiele OPS-ów obchodzi ten przepis w sposób, który prowadzi do decyzji sprzecznych z ustawą, a często także z orzecznictwem i wykładnią ministerstwa. Mechanizm jest powtarzalny i od lat utrwala błędną praktykę w całym kraju.
1. Art. 103 ust. 2 nie dotyczy „umowy” — dotyczy badania możliwości
W wielu decyzjach OPS pojawia się sformułowanie:
„zgodnie z umową art. 103 ust. 2…”
To pierwsze zniekształcenie.
Art. 103 ust. 2 nie dotyczy umowy.
Dotyczy obowiązku organu: ustalenia odpłatności na podstawie dochodów i możliwości.
„Możliwości” to nie jest pojęcie abstrakcyjne. Obejmuje:
- koszty życia,
- koszty utrzymania,
- koszty pracy,
- koszty mieszkania,
- koszty leczenia,
- sytuację zdrowotną,
- sytuację rodzinną,
- realia kraju, w którym osoba faktycznie mieszka.
Bez ustalenia tych elementów organ nie może ustalić odpłatności.
2. OPS-y doklejają do art. 103 ust. 2 podpunkty a i b z art. 61 ust. 2
To drugi, kluczowy element mechanizmu.
W wielu decyzjach OPS robi coś, czego ustawa nie przewiduje:
- bierze art. 103 ust. 2,
- pomija jego treść,
- a następnie dokleja podpunkty a i b z art. 61 ust. 2, czyli kryteria 300%.
W efekcie powstaje konstrukcja prawna, która nie istnieje w ustawie:
„odpłatność ustala się zgodnie z art. 103 ust. 2 oraz kryteriami z art. 61 ust. 2”.
To połączenie jest nieuprawnione.
Art. 103 ust. 2 dotyczy możliwości,
a art. 61 ust. 2 dotyczy kryteriów dochodowych.
To dwa różne przepisy, regulujące dwa różne etapy postępowania.
3. Skutek: organ nie bada możliwości, tylko stosuje progi
Po połączeniu tych przepisów OPS-y:
- nie badają kosztów życia,
- nie badają realiów życia za granicą,
- nie badają sytuacji rodzinnej,
- nie badają sytuacji zdrowotnej,
- nie badają sytuacji majątkowej,
- nie badają możliwości finansowych.
Zamiast tego stosują kryteria 300%, które miały być jedynie filtrem, a nie podstawą ustalania odpłatności.
W efekcie odpłatność ustalana jest nie na podstawie ustawy, lecz na podstawie wewnętrznej praktyki OPS.
4. Fikcyjne dochody i błędne osoby zobowiązane
Ponieważ OPS nie bada możliwości, musi stworzyć „dochód”, który uzasadni odpłatność.
Najczęściej wygląda to tak:
- sumuje dochody kilku osób,
- dzieli je przez liczbę członków rodziny,
- wynik przypisuje osobie zobowiązanej.
Tak powstają dochody, których dana osoba faktycznie nie osiąga.
W wielu przypadkach OPS-y idą jeszcze dalej — obciążają wnuki, choć art. 61 ust. 1 zawiera zamknięty katalog osób zobowiązanych i wnuków tam nie ma.
5. Dlaczego system to utrwala? SKO i WSA nie badają naruszeń ustawy
Mechanizm działa od lat, bo:
- SKO kopiuje uzasadnienia OPS,
- WSA bada tylko jeden zarzut,
- WSA nie bada z urzędu naruszeń art. 61, 103 ust. 2, 5, 64, 107,
- WSA nie bada prawdy materialnej,
- WSA nie bada, czy wnuk może być obciążony,
- WSA nie bada, czy dochód jest prawdziwy.
Jeżeli strona nie podniesie właściwego zarzutu — a 995 osób na 1000 nie zna ustawy — sąd tego nie zbada.
OPS-y wiedzą o tym doskonale.
6. To nie jest problem jednego przepisu — to problem systemowy
Mechanizm wygląda zawsze tak samo:
- OPS pomija art. 103 ust. 2.
- OPS dokleja podpunkty z art. 61 ust. 2.
- OPS tworzy fikcyjne dochody.
- OPS obciąża osoby spoza katalogu.
- SKO to utrzymuje.
- WSA bada tylko jeden element.
- OPS działa dalej, bo nikt nie weryfikuje całości.
To nie jest kwestia interpretacji.
To jest utrwalona praktyka, która prowadzi do decyzji sprzecznych z ustawą.
7. Wniosek: art. 103 ust. 2 musi być stosowany zgodnie z ustawą
Art. 103 ust. 2 nakazuje organowi:
- ustalić dochody,
- ustalić możliwości,
- ustalić realną sytuację życiową.
Bez tego nie można ustalić odpłatności.
Doklejanie do tego przepisu kryteriów z art. 61 ust. 2 jest niezgodne z ustawą i prowadzi do decyzji, które nie mają podstawy prawnej.
Dopóki ten mechanizm nie zostanie przerwany, OPS-y będą działały według własnych zasad, a nie według ustawy.
Podsumowanie
Prokuratura widzi to inaczej
W przeciwieństwie do SKO i WSA, prokuratura bada:
- celowość,
- fałszywe dane,
- zniekształcenie przepisów,
- przekroczenie uprawnień,
- poświadczenie nieprawdy,
- szkodę majątkową,
- systemowość,
- powtarzalność,
- motyw działania.
A w przypadku OPS w …………….. dowody są jednoznaczne:
- celowe pominięcie treści art. 103 ust. 2,
- celowe doklejenie podpunktów z art. 61 ust. 2,
- celowe tworzenie fikcyjnych dochodów,
- celowe obciążenie wnuka,
- celowe działanie mimo pisma z 25.02.2026 r.,
- celowe powtórzenie naruszeń w nowej decyzji.
To nie jest błąd. To jest umyślne przekroczenie uprawnień.
