Przez lata w Polsce utrwalała się praktyka, w której OPS‑y obciążały wnuków kosztami pobytu dziadków w DPS‑ach. Nie wynikało to z ustawy, lecz z błędnych interpretacji, które z czasem stały się rutyną. Dziś, dzięki oficjalnym wystąpieniom do SKO i NSA oraz stanowisku Komisji Europejskiej, widać jasno:
-wnuki nie mogą być obciążane odpłatnością za DPS, bo ustawa tego nie przewiduje.
Ustawa mówi jedno, praktyka OPS robi drugie
Ustawa o pomocy społecznej została skonstruowana tak, aby chronić rodzinę, a nie ją obciążać. Art. 1, art. 2 i art. 3 wyznaczają fundamenty: ochrona rodziny, poszanowanie godności człowieka i obowiązek działania na rzecz osoby w potrzebie. To są przepisy ustrojowe, które określają sens całej ustawy.
Ministerstwo potwierdziło to już w 2008 r. w piśmie SPS 023 419/08, wskazując, że odpłatność za DPS ma charakter administracyjnoprawny, a rodzina może być obciążona tylko w granicach faktycznych możliwości. To oznacza, że nie wolno stosować logiki alimentacyjnej ani przenosić konstrukcji z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Mimo to przez lata OPS‑y i SKO tworzyły praktykę, która z ustawą nie miała nic wspólnego.
Alimentacja DPS‑owa to mit
Największym błędem organów było mieszanie dwóch porządków prawnych: publicznego (u.p.s.) i prywatnego (KRO). Alimenty ustala sąd rodzinny. Odpłatność za DPS ustala organ administracji — ale wyłącznie w granicach ustawy o pomocy społecznej.
Art. 61 ust. 1 wskazuje zamknięty katalog osób zobowiązanych: mieszkańca, małżonka, zstępnych przed wstępnymi oraz gminę. Wnuki nie występują w tym przepisie. Nie są zstępnymi mieszkańca, lecz zstępnymi jego dzieci. Ustawa nie przewiduje ich udziału w odpłatności.
Obciążanie wnuków jest więc nie tylko błędem — jest naruszeniem ustawy.
Zstępni i wstępni: techniczne pojęcia, nie genealogia
OPS‑y od lat stosowały definicje z KRO, jakby ustawa o pomocy społecznej była prawem rodzinnym. Tymczasem w u.p.s. pojęcia „zstępni” i „wstępni” mają znaczenie techniczne, odnoszące się wyłącznie do mieszkańca DPS.
Dlatego:
- zstępni to wyłącznie dzieci mieszkańca,
- wstępni to wyłącznie rodzice mieszkańca.
Nie ma tu miejsca na wnuków, zięciów, synowe, partnerów, małżonków dzieci ani dalszych krewnych.
Suwak ustawowy zamiast drzewa genealogicznego
Art. 61 ust. 1 i ust. 2 działa jak suwak ustawowy, który przesuwa się w zależności od tego, kto jest mieszkańcem DPS.
Gdy mieszkańcem jest senior — suwak w dół
Najpierw płaci mieszkaniec, potem małżonek, następnie dzieci. Resztę pokrywa gmina. Wnuki nie występują w żadnym miejscu przepisu.
Gdy mieszkańcem jest dziecko — suwak w górę
Najpierw płaci przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, potem rodzice. Zstępni i małżonek nie istnieją. Resztę pokrywa gmina.
Przepis zamyka krąg zobowiązanych na linii rodzic–dziecko. Nie ma możliwości „schodzenia” niżej — do dziadków, rodzeństwa czy dalszych krewnych.
Migracja: OPS musi znać realia kraju pobytu
OPS‑y przeliczają zagraniczne dochody na złotówki i zestawiają je z polskim kryterium dochodowym — tak, jakby osoba mieszkająca w Niemczech czy Norwegii żyła w Polsce. Tymczasem organ ma obowiązek ustalić koszty życia w kraju pobytu, siłę nabywczą waluty oraz minimalny dochód chroniony przez państwo pobytu.
Komisja Europejska w piśmie z 16 lipca 2026 r. (Ares(2026)6554233) wskazała:
„Państwa członkowskie muszą przestrzegać zasad równości i niedyskryminacji i nie mogą stawiać w niekorzystnej sytuacji osób korzystających ze swobody przemieszczania się.”
Ignorowanie realiów kraju pobytu jest naruszeniem prawa UE.
Możliwości to nie dochód
Art. 61 ust. 2 współgra z art. 103 ust. 2. Kryterium dochodowe nie jest nakazem zapłaty — to jedynie próg wejścia do rozmowy o umowie. Organ musi zbadać koszty życia, leczenia, utrzymania dzieci, kredytów i realne możliwości finansowe. Jeśli możliwości wynoszą 0 zł — obowiązek nie powstaje.
DPS i prawo: oficjalne wystąpienia do SKO i NSA ujawniają systemowy problem
W związku z niejasnymi i wzajemnie sprzecznymi wyrokami SKO oraz NSA wystąpiłem z oficjalnymi pismami zarówno do Prezesa SKO w Warszawie, jak i do Prezesa NSA. Praktyka orzecznicza zaczęła odbiegać od literalnego brzmienia ustawy, tworząc alternatywną, nieistniejącą w prawie wersję odpłatności.
W Pismach Przewodnich wskazałem m.in.:
- pomijanie zstępnych pierwszego stopnia,
- obciążanie wnuków,
- stosowanie argumentacji alimentacyjnej,
- nielegalne rozszerzanie katalogu osób zobowiązanych,
- ignorowanie art. 1–3 u.p.s.,
- pomijanie wykładni SPS 023 419/08,
- nieuwzględnianie stanowiska Komisji Europejskiej z 2026 r.
Przywołałem również wyrok NSA z 30 kwietnia 2024 r., sygn. I OSK 1375/22, w którym obciążono wnuka mimo że żył syn mieszkanki DPS — co jest sprzeczne z ustawą.
Moje wystąpienia mają charakter systemowy. Pisma trafiły równolegle do Prokuratury Krajowej, gdzie śledztwo już trwa.
Wniosek końcowy
Wnuki nie mogą płacić za dziadków, ponieważ ustawa o pomocy społecznej tego nie przewiduje. Przez lata praktyka OPS‑ów i SKO tworzyła alternatywną wersję prawa, która nie miała oparcia w ustawie, wykładni ministerstwa ani w prawie unijnym.
Dziś, dzięki oficjalnym wystąpieniom do SKO i NSA oraz działaniom prokuratury, system musi wrócić do litery prawa.
