Art. 64 ustawy o pomocy społecznej daje OPS‑om jedno z najsilniejszych narzędzi ochrony osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za DPS. Umożliwia częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty, jeśli przemawiają za tym ważne okoliczności życiowe. W praktyce jednak przepis ten jest stosowany rzadko, a OPS‑y często ograniczają się do kryteriów 300%, ignorując sytuacje, w których ustawodawca wprost nakazuje wziąć pod uwagę chorobę, niepełnosprawność, samotne rodzicielstwo czy rażące zaniedbania ze strony mieszkańca DPS. Art. 64 to przepis ochronny — a nie „opcjonalny”.
Na czym polega Art. 64?
Art. 64 pozwala zwolnić osobę zobowiązaną z opłaty za DPS:
- częściowo,
- całkowicie,
- na jej wniosek,
- po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.
To nie jest uznaniowa „łaska OPS‑u”.
To jest obowiązek rozważenia zwolnienia, jeśli zachodzą przesłanki ustawowe.
Kiedy OPS musi rozważyć zwolnienie?
Art. 64 wymienia siedem sytuacji, które w szczególności uzasadniają zwolnienie.
To słowo jest kluczowe — oznacza, że wyliczenie ma charakter przykładowy, a nie zamknięty.
„W szczególności” = przykładowo, orientacyjnie, dla zobrazowania, a nie „tylko w tych przypadkach”.
Ustawodawca celowo użył tej konstrukcji, aby OPS nie ograniczał się do literalnych punktów 1–7, lecz oceniał całą sytuację życiową osoby zobowiązanej.
Dlatego zwolnienie może być zastosowane również wtedy, gdy:
- sytuacja życiowa jest trudna, ale nie mieści się literalnie w punktach 1–7,
- występują okoliczności, których ustawa nie przewidziała,
- obciążenie opłatą doprowadziłoby osobę do ubóstwa,
- osoba zobowiązana sama wymaga wsparcia,
- istnieją inne ważne powody, które uzasadniają ochronę.
OPS nie może odmówić zwolnienia tylko dlatego, że „przypadek nie pasuje do punktu 1, 2 lub 3”.
Art. 64 to przepis ochronny — a nie matematyczny.
Siedem najczęstszych przesłanek zwolnienia
1. Gdy osoba już płaci za innych członków rodziny
2. Gdy występują trudne okoliczności życiowe
3. Gdy rodzina utrzymuje się z jednego świadczenia
4. Gdy osoba jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko
5. Gdy osoba była ofiarą zaniedbań w dzieciństwie
6. Gdy sąd oddalił powództwo o alimenty
7. Gdy mieszkaniec rażąco naruszał obowiązki rodzinne
To są przykłady — nie granice.
O co jeszcze chodzi w art. 64? Prawo do odwołania się bezpośrednio do burmistrza
Art. 64 ma jeszcze jedną, często pomijaną funkcję:
daje osobie zobowiązanej możliwość odwołania się bezpośrednio do burmistrza, jeśli OPS sporządził umowę lub decyzję niezgodnie z ustaleniami z wywiadu.
W praktyce OPS często:
- przeprowadza wywiad,
- ustala fakty,
- ale potem pomija te ustalenia przy sporządzaniu umowy lub decyzji,
- albo wpisuje kwotę, która nie wynika z możliwości osoby zobowiązanej.
W takiej sytuacji art. 64 pozwala napisać do burmistrza, że:
- umowa lub decyzja została sporządzona niezgodnie z materiałem dowodowym,
- OPS naruszył art. 103 ust. 2 (możliwości),
- OPS naruszył art. 64 (zwolnienie),
- OPS naruszył art. 7 i 77 k.p.a. (obowiązek ustalenia stanu faktycznego),
- a ustalenia z wywiadu nie zostały uwzględnione.
To właśnie dlatego ustawodawca przewidział, że w pierwszej kolejności zawiera się umowę, a nie wydaje decyzję.
Dlaczego najpierw jest umowa? Bo odwołanie idzie do burmistrza
Umowa jest podstawowym trybem ustalania opłaty.
I to jest bardzo ważne:
Od umowy odwołujemy się do burmistrza, a nie do SKO.
To oznacza, że:
- burmistrz może zmienić lub uchylić umowę,
- może zastosować zwolnienie z art. 64,
- może nakazać OPS‑owi sporządzenie nowej umowy zgodnej z wywiadem.
To jest tryb szybszy, bardziej elastyczny i bardziej ochronny dla mieszkańca.
A kiedy pojawia się decyzja?
Decyzja pojawia się dopiero wtedy, gdy:
- osoba odmawia podpisania umowy,
- albo nie ma możliwości jej zawarcia.
I tu różnica jest fundamentalna:
Od decyzji odwołujemy się już do SKO, a potem do sądu.
To jest tryb formalny, dłuższy i bardziej sformalizowany.
Co potwierdziło ministerstwo? Najważniejsze pismo w historii DPS
28 lutego 2008 r. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wydało pismo o sygnaturze SPS‑023‑419/08, będące odpowiedzią na interpelację śp. Poseł Izabeli Jarugi‑Nowackiej. Dokument ten do dziś pozostaje najważniejszym oficjalnym stanowiskiem w sprawie zasad ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej.
To właśnie w tym piśmie ministerstwo napisało:
„Przy ustalaniu odpłatności brana jest pod uwagę rzeczywista sytuacja materialna rodziny, w taki sposób, aby obciążona opłatą sama nie znalazła się w sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”
To zdanie jest kluczem do całego systemu.
Ministerstwo jasno wskazało, że możliwości finansowe są ważniejsze niż kryteria, a OPS nie może obciążać osoby w sposób, który doprowadziłby ją do ubóstwa.
To potwierdza, że praktyka „dochód minus 300%” jest nie tylko błędna, ale sprzeczna z oficjalnym stanowiskiem resortu — i musi być odrzucona również przy stosowaniu art. 64.
Dlaczego Art. 64 jest tak ważny? I dlaczego jego pominięcie przez OPS jest naruszeniem prawa
Art. 64 chroni osoby, które:
- żyją w trudnych warunkach,
- samotnie wychowują dzieci,
- są chore lub niepełnosprawne,
- doświadczyły przemocy lub zaniedbań,
- nie mają wsparcia rodziny,
- nie są w stanie udźwignąć dodatkowych kosztów.
To przepis humanitarny, a nie matematyczny.
Jego celem jest ochrona człowieka — nie budżetu OPS.
A mimo to w praktyce często zdarza się, że pracownik OPS wydaje decyzję nakładającą opłatę, ignorując:
- ustalenia z wywiadu,
- sytuację życiową osoby zobowiązanej,
- przesłanki zwolnienia z art. 64,
- obowiązek badania możliwości z art. 103 ust. 2,
- oficjalne stanowisko ministerstwa z 2008 r.
To jest naruszenie procedury i prawa, bo art. 64 daje osobie zobowiązanej konkretne uprawnienie:
możliwość odwołania się na poziomie gminy — bezpośrednio do burmistrza — jeśli OPS sporządził umowę lub decyzję niezgodnie z ustaleniami z wywiadu.
To jest tarcza ochronna, której OPS nie może ignorować.
Wniosek
Art. 64 ustawy o pomocy społecznej to jeden z najważniejszych przepisów chroniących osoby zobowiązane do ponoszenia opłat za DPS. Ustawodawca przewidział szeroki katalog sytuacji, w których OPS powinien zastosować zwolnienie — częściowe lub całkowite. W praktyce jednak przepis ten jest stosowany rzadko, a OPS‑y skupiają się na kryteriach 300%, ignorując okoliczności życiowe, które ustawa wprost nakazuje brać pod uwagę.
Dopóki Art. 64 nie zacznie być stosowany zgodnie z jego celem, dopóty system odpłatności za DPS będzie działał w sposób niepełny i niesprawiedliwy.
