Art. 107 ustawy o pomocy społecznej nakłada na OPS obowiązek ustalenia pełnej, rzeczywistej sytuacji życiowej osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS. W praktyce oznacza to konieczność przeprowadzenia wywiadu tam, gdzie osoba faktycznie żyje — również za granicą. To nie jest dobra praktyka ani opcja. To obowiązek ustawowy, który w sprawach DPS jest łamany najczęściej.
Ustalenie sytuacji faktycznej – sens art. 107
Art. 107 ust. 1 wymaga, aby OPS ustalił całość sytuacji życiowej osoby zobowiązanej. Chodzi o warunki bytowe, sytuację rodzinną i zdrowotną, koszty utrzymania, obciążenia finansowe oraz realne możliwości. Ustawodawca posługuje się pojęciem „miejsca faktycznego pobytu”, co oznacza, że sytuację ustala się tam, gdzie osoba żyje, pracuje i ponosi koszty.
Dlatego nie można oceniać sytuacji osoby mieszkającej w Niemczech, Norwegii czy Wielkiej Brytanii według polskich realiów. Przeliczanie zagranicznych dochodów na złotówki i odnoszenie ich do polskich kosztów życia jest sprzeczne z art. 107 już na poziomie podstawowym.
Wywiad za granicą – obowiązek, nie możliwość
Jeżeli osoba zobowiązana mieszka poza Polską, OPS ma obowiązek zastosować Prawo konsularne i zwrócić się do konsula o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.
Wynika to wprost z konstrukcji art. 107: skoro sytuację ustala się w miejscu faktycznego pobytu, to w przypadku pobytu za granicą wywiad musi zostać wykonany właśnie tam.
Wywiad zagraniczny nie może ograniczać się do oświadczeń. Musi odzwierciedlać realne warunki życia w kraju pobytu: koszty mieszkania, transportu, żywności, pracy, utrzymania dzieci, leczenia, ubezpieczeń, podatków i opłat lokalnych. OPS powinien uwzględnić siłę nabywczą waluty, stabilność dochodów i obciążenia finansowe. Bez tego nie da się ustalić możliwości osoby zobowiązanej.
Praktyka OPS – decyzje zza biurka
W praktyce OPS-y najczęściej pomijają cały mechanizm przewidziany w art. 107. Zamiast ustalać sytuację w kraju pobytu, przeliczają zagraniczne dochody na złotówki, ignorują koszty życia za granicą i wydają decyzje administracyjne zza biurka. Nie stosują Prawa konsularnego, nie przeprowadzają wywiadów, nie ustalają realnych warunków bytowych i nie badają możliwości.
To nie są drobne uchybienia. To naruszenia, które dotykają samej istoty postępowania. OPS nie może ustalać odpłatności bez ustalenia sytuacji faktycznej — a sytuacji faktycznej nie da się ustalić bez wywiadu.
Art. 107 i art. 5 – mechanizm, który działa razem
Art. 5 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że świadczenia przysługują osobom przebywającym na terytorium RP. Oznacza to, że osoba mieszkająca za granicą nie podlega polskim kryteriom dochodowym. Jej sytuację należy badać wyłącznie według realiów państwa, w którym żyje.
Art. 5 i art. 107 tworzą spójny mechanizm:
OPS nie może ustalać odpłatności według polskich kosztów życia wobec osoby, która funkcjonuje w innym systemie ekonomicznym, podatkowym i socjalnym. Ustalanie sytuacji według polskich realiów
jest sprzeczne z ustawą i prowadzi do błędnych decyzji.
Co powinien obejmować wywiad zagraniczny
Wywiad przeprowadzony przez konsula lub na podstawie dokumentów z kraju pobytu powinien odzwierciedlać rzeczywiste warunki życia osoby zobowiązanej. Oznacza to konieczność ustalenia kosztów mieszkania, transportu, pracy, żywności, utrzymania dzieci, leczenia, ubezpieczeń, podatków, opłat lokalnych, cen usług, siły nabywczej waluty, sytuacji rodzinnej i zdrowotnej oraz zobowiązań finansowych.
Bez tych danych OPS nie ma podstaw do ustalenia odpłatności. Nie może też ocenić, czy osoba ma jakiekolwiek możliwości ponoszenia kosztów.
Skutki braku wywiadu za granicą
Jeżeli OPS nie przeprowadził wywiadu, nie ustalił realiów życia, nie zastosował Prawa konsularnego i nie zbadał możliwości, decyzja jest obarczona wadą rażącego naruszenia prawa. Narusza art. 107 ust. 1, art. 5 oraz art. 103 ust. 2, a to oznacza, że jest nieważna z mocy prawa na podstawie art. 156 KPA.
Zapis do raportu
Wywiad środowiskowy musi ustalić całość sytuacji życiowej osoby zobowiązanej. Jeżeli osoba mieszka za granicą, OPS ma obowiązek ustalić jej sytuację w kraju pobytu, stosując Prawo konsularne. Ustalanie sytuacji według polskich kosztów życia jest sprzeczne z art. 107 ust. 1 i prowadzi do nieważności decyzji.
Podsumowanie
Art. 107 ust. 1 jest jednym z najczęściej łamanych przepisów ustawy o pomocy społecznej. OPS-y nie przeprowadzają wywiadów za granicą, nie stosują Prawa konsularnego, nie ustalają realiów życia i nie badają możliwości, a mimo to wydają decyzje administracyjne. Tymczasem bez ustalenia sytuacji w miejscu faktycznego pobytu OPS nie ma prawa ustalać odpłatności. Każda taka decyzja jest nieważna.
